HDL-cholesterol: normaalwaarden en wat een te lage HDL-waarde betekent

Uw HDL-uitslag is de hoeveelheid cholesterol die wordt meegedragen door de kleinste en dichtste lipoproteïnen in uw bloed. Die deeltjes halen cholesterol op uit uw weefsels en uit de vaatwand en leveren het af bij de lever. De bepaling telt niet hoeveel van die deeltjes u heeft en meet ook niet hoe goed ze hun werk doen; ze weegt alleen de lading.

Voor vrouwen begint het lezen van die uitslag bij één getal dat vaak wordt overgeslagen: de ondergrens. Het laboratorium drukt bij HDL geen bovengrens af, alleen een minimum, en dat minimum verschilt per geslacht. Voor vrouwen is het 1,2 mmol/l, voor mannen 1,0 mmol/l. Dat verschil is geen administratieve keuze maar fysiologie. Oestrogeen stimuleert de aanmaak van het belangrijkste HDL-eiwit en remt de afbraak van HDL-deeltjes, waardoor vrouwen vanaf de puberteit gemiddeld ongeveer 0,2 tot 0,3 mmol/l hoger zitten dan mannen. De lat ligt voor u dus hoger, en een waarde van 1,1 mmol/l die bij uw partner keurig normaal is, staat bij u onder de ondergrens.

Omdat oestrogeen de motor achter dat verschil is, beweegt uw HDL mee met alles wat uw oestrogeenspiegel verandert. Hormonale anticonceptie, een zwangerschap, hormoontherapie en de overgang laten allemaal sporen na in deze waarde. Dat maakt uw HDL informatiever dan bij een man, maar ook makkelijker verkeerd te lezen: zonder te weten in welke levensfase u zit en welke middelen u gebruikt, is het getal niet te duiden.

Eén samenhang moet u daarbij kennen. HDL beweegt tegengesteld aan triglyceriden. Een transporteiwit ruilt cholesterol uit uw HDL-deeltjes tegen triglyceriden uit de vetrijke deeltjes; het volgeladen HDL-deeltje verliest daarna cholesterol en wordt sneller opgeruimd. Een laag HDL is daarom zelden een op zichzelf staand probleem, maar vrijwel altijd de schaduw van een verhoogde triglyceridenwaarde en van de insulinegevoeligheid daarachter. Lees uw HDL dus nooit zonder uw triglyceriden en uw LDL ernaast.

Nuchter prikken hoeft niet. HDL verschuift na een maaltijd nauwelijks.

De meeste informatie over cholesterol is geschreven met een mannelijk gemiddelde in het hoofd. Bij HDL wreekt zich dat direct, want dit is de waarde waarbij het verschil tussen vrouwen en mannen het grootst is en waarbij uw hormonale levensfase het meest meespeelt.

De ondergrens is niet hetzelfde getal. Voor u geldt 1,2 mmol/l, voor een man 1,0. Praktisch betekent dat het volgende: als u en uw partner allebei op 1,1 mmol/l uitkomen, is zijn uitslag normaal en die van u niet. Dat is de meest voorkomende leesfout op deze waarde, en de reden dat een vrouw met een licht verlaagd HDL vaak ten onrechte wordt gerustgesteld door een tabel die op mannen is geijkt.

De overgang doet iets anders dan u waarschijnlijk hebt gelezen. Het hardnekkige verhaal is dat HDL in de overgang daalt en dat daardoor het risico stijgt. Dat klopt niet. In langlopend onderzoek naar vrouwen door de menopauzale transitie blijft de HDL-concentratie gelijk of stijgt hij zelfs licht. Wat wél verandert, is de kwaliteit van de deeltjes: ze worden kleiner, nemen meer triglyceriden op en worden minder goed in het weghalen van cholesterol uit de vaatwand. Het getal blijft dus staan terwijl de functie afneemt. Sterker nog, een HDL dat over de transitie heen oploopt, ging in dat onderzoek samen met méér vaatwandverandering, niet minder. Voor u betekent dat: een stabiel of stijgend HDL rond de overgang is geen geruststelling, en een gesprek over uw LDL, uw non-HDL-cholesterol en uw ApoB is in die fase zinvoller dan een gesprek over uw HDL.

Wat rond de overgang wél meetbaar verslechtert, zijn de andere lipiden. Totaal cholesterol, LDL en ApoB stijgen rond de laatste menstruatie meetbaar, en dat is de verandering die telt. Vrouwen die merken dat hun cholesterolwaarden verslechteren zonder dat er iets aan hun leefstijl veranderde, ervaren dus echte fysiologie en verbeelden het niet.

En verhogen kunt u het nauwelijks. Medicijnen die HDL fors verhoogden, verlaagden het aantal hart- en vaatziekten niet, en mensen die van nature een genetische variant voor een hoger HDL dragen, hebben daardoor geen lager risico. HDL is een afspiegeling van uw stofwisseling, geen knop. Een laag HDL vertelt u dat er iets anders speelt, meestal verhoogde triglyceriden, buikvet of verminderde insulinegevoeligheid, en díe factoren dragen het risico.

HDL hoort in een volledig lipidenprofiel, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden. Losgeprikt zegt de waarde te weinig.

De cyclusdag maakt voor HDL nauwelijks uit. Anders dan bij oestradiol of de andere cyclushormonen hoeft u voor een lipidenprofiel niet op een bepaalde dag te prikken; de schommeling over de cyclus is klein vergeleken met het verschil tussen levensfasen. Nuchter zijn hoeft evenmin, al kan uw arts om een nuchtere herhaling vragen als uw triglyceriden hoog uitvallen.

Wat wél telt, is de levensfase waarin u prikt. Tijdens een zwangerschap stijgen uw totaal cholesterol, uw HDL en uw triglyceriden fors, als normale fysiologie. Een lipidenprofiel uit die periode is niet te vergelijken met de gewone referentiewaarden en zegt niets over uw gebruikelijke situatie. Wacht met beoordelen tot ongeveer zes tot acht weken na de bevalling, en langer als u borstvoeding geeft.

Meld altijd welke hormonale middelen u gebruikt. De pil, hormoontherapie in de overgang en hormoonspiralen beïnvloeden uw lipiden op verschillende manieren, en zonder die informatie is de uitslag niet te plaatsen. Stel het prikken ook uit tot enkele weken na een infectie of een operatie, omdat het hele profiel dan tijdelijk wegzakt.

Onderstaande tabel zet de levensfasen naast elkaar. Het zijn richtingen, geen afkapwaarden.

Eén meting is een momentopname. Laat een afwijkende uitslag herhalen voordat u er conclusies aan verbindt.