HDL-cholesterol te laag? Wat uw waarde als vrouw betekent

Uw HDL-uitslag is de hoeveelheid cholesterol die wordt meegedragen door de kleinste en dichtste lipoproteïnen in uw bloed, in millimol per liter (mmol/l). Die deeltjes halen cholesterol op uit uw weefsels en uit de vaatwand en leveren het af bij de lever. De bepaling telt niet hoeveel van die deeltjes u heeft en meet ook niet hoe goed ze hun werk doen; ze weegt alleen de lading.

De grenzen op deze pagina zijn de risicogrenzen van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici, en zij gelden voor vrouwen en mannen gelijk: onder 1,04 mmol/l een hoger risico op hart- en vaatziekten, van 1,04 tot 1,55 een matig risico, boven 1,55 een laag risico. Een bovengrens staat er niet bij. Het laboratorium drukt op de uitslag zelf zijn eigen bereik af, bij ons 0,9 tot 1,7 mmol/l, en dat is een labconventie.

Wat voor vrouwen wél anders is, is het vertrekpunt. Oestrogeen stimuleert de aanmaak van het belangrijkste HDL-eiwit en remt de afbraak van HDL-deeltjes, waardoor vrouwen vanaf de puberteit gemiddeld ongeveer 0,2 tot 0,3 mmol/l hoger zitten dan mannen. Dezelfde 1,1 mmol/l valt dus bij u en bij uw partner in hetzelfde matige bereik, maar ligt bij u verder onder het gemiddelde van uw geslacht. En omdat oestrogeen de motor achter dat verschil is, beweegt uw HDL mee met alles wat uw oestrogeenspiegel verandert: hormonale anticonceptie, een zwangerschap, hormoontherapie en de overgang laten allemaal sporen na in deze waarde. Dat maakt uw HDL informatiever dan bij een man, maar ook makkelijker verkeerd te lezen zonder te weten in welke levensfase u zit en welke middelen u gebruikt.

Eén samenhang moet u daarbij kennen. HDL beweegt tegengesteld aan triglyceriden. Een transporteiwit ruilt cholesterol uit uw HDL-deeltjes tegen triglyceriden uit de vetrijke deeltjes; het volgeladen HDL-deeltje verliest daarna cholesterol en wordt sneller opgeruimd. Een laag HDL is daarom zelden een op zichzelf staand probleem, maar vrijwel altijd de schaduw van een verhoogde triglyceridenwaarde en van de insulinegevoeligheid daarachter. Lees uw HDL dus nooit zonder uw triglyceriden en uw LDL ernaast. Nuchter prikken hoeft niet; HDL verschuift na een maaltijd nauwelijks.

De meeste informatie over cholesterol is geschreven met een mannelijk gemiddelde in het hoofd. Bij HDL wreekt zich dat direct, want dit is de waarde waarbij het verschil tussen vrouwen en mannen het grootst is en waarbij uw hormonale levensfase het meest meespeelt.

Het gemiddelde is niet hetzelfde getal. De grenzen zijn voor iedereen gelijk, maar u vertrekt van een hoger punt: oestrogeen houdt uw HDL gemiddeld 0,2 tot 0,3 mmol/l hoger dan dat van een man. Praktisch betekent dat het volgende. Komen u en uw partner allebei op 1,1 mmol/l uit, dan zit u allebei in het matige bereik, maar zijn uitslag ligt dicht bij het gemiddelde van mannen en die van u duidelijk onder het gemiddelde van vrouwen. Voor u is het dus een sterker signaal om naar de triglyceriden en de buikomvang te kijken, ook al staat er hetzelfde getal.

De overgang doet iets anders dan u waarschijnlijk heeft gelezen. Het hardnekkige verhaal is dat HDL in de overgang daalt en dat daardoor het risico stijgt. Dat klopt niet. In langlopend onderzoek naar vrouwen door de menopauzale transitie blijft de HDL-concentratie gelijk of stijgt hij zelfs licht. Wat wél verandert, is de kwaliteit van de deeltjes: ze worden kleiner, nemen meer triglyceriden op en worden minder goed in het weghalen van cholesterol uit de vaatwand. Het getal blijft dus staan terwijl de functie afneemt, en een HDL dat over de transitie heen oploopt, ging in dat onderzoek zelfs samen met méér vaatwandverandering. Voor u betekent dat: een stabiel of stijgend HDL rond de overgang is geen geruststelling, en een gesprek over uw LDL, uw non-HDL-cholesterol en uw ApoB is in die fase zinvoller dan een gesprek over uw HDL.

Wat rond de overgang wél meetbaar verslechtert, zijn de andere lipiden. Totaal cholesterol, LDL en ApoB stijgen rond de laatste menstruatie meetbaar, en dat is de verandering die telt. Vrouwen die merken dat hun cholesterolwaarden verslechteren zonder dat er iets aan hun leefstijl veranderde, ervaren echte fysiologie en verbeelden het zich niet.

En verhogen kunt u het nauwelijks, en hoger is niet onbeperkt beter. Medicijnen die HDL fors verhoogden, verlaagden het aantal hart- en vaatziekten niet, en mensen die van nature een genetische variant voor een hoger HDL dragen, hebben daardoor geen lager risico. In groot Deens bevolkingsonderzoek lag de laagste sterfte bij vrouwen rond 2,4 mmol/l en liep zij vanaf ongeveer 3,5 mmol/l weer op. De huisartsenstandaard stelt daarom geen streefwaarde voor HDL. HDL is een afspiegeling van uw stofwisseling: een laag HDL vertelt u dat er iets anders speelt, meestal verhoogde triglyceriden, buikvet of verminderde insulinegevoeligheid, en die factoren dragen het risico.

HDL hoort in een volledig lipidenprofiel, samen met totaal cholesterol, LDL en triglyceriden. Losgeprikt zegt de waarde te weinig.

De cyclusdag maakt voor HDL nauwelijks uit. Anders dan bij oestradiol of de andere cyclushormonen hoeft u voor een lipidenprofiel niet op een bepaalde dag te prikken; de schommeling over de cyclus is klein vergeleken met het verschil tussen levensfasen. Nuchter zijn hoeft evenmin, al kan uw arts om een nuchtere herhaling vragen als uw triglyceriden hoog uitvallen.

Wat wél telt, is de levensfase waarin u prikt. Tijdens een zwangerschap stijgen uw totaal cholesterol, uw HDL en uw triglyceriden fors, als normale fysiologie, en een lipidenprofiel uit die periode is niet te vergelijken met de gewone grenzen; wacht met beoordelen tot ongeveer zes tot acht weken na de bevalling, en langer als u borstvoeding geeft. Een combinatiepil met oestrogeen laat het HDL stijgen, een hoger getal door de pil en niet door een betere stofwisseling, terwijl anticonceptie met een androgeen progestageen die stijging dempt of omkeert; dat hangt af van het type pil en niet van u. Orale oestrogeentherapie in de overgang verhoogt het HDL doordat het hormoon eerst de lever passeert, en oestrogeen via de huid doet dat nauwelijks, zodat een gelijkblijvend HDL daar normaal is. In de overgang zelf blijft de waarde gelijk of stijgt zij licht terwijl de deeltjes kleiner worden; het getal verbergt daar een functieverlies. En hoge triglyceriden drukken het HDL omlaag, waarbij u de triglyceriden aanpakt en niet het HDL.

Meld daarom altijd welke hormonale middelen u gebruikt, want zonder die informatie is de uitslag niet te plaatsen. Stel het prikken ook uit tot enkele weken na een infectie of een operatie, omdat het hele profiel dan tijdelijk wegzakt. Eén meting is een momentopname; laat een afwijkende uitslag herhalen voordat u er conclusies aan verbindt.