LDL-cholesterol bij vrouwen: hoe uw waarde met uw levensfase meebeweegt

LDL staat voor low-density lipoproteïne: het deeltje dat cholesterol door uw bloed vervoert en dat de vaatwand kan binnendringen. De uitslag telt het cholesterol in al die deeltjes bij elkaar op, in millimol per liter (mmol/l).

Wat op een uitslag vrijwel nooit wordt uitgelegd, is dat dit getal bij vrouwen niet stabiel is. Het beweegt mee met de hormonale levensfase, en die beweging is groot genoeg om een uitslag van drie jaar geleden onvergelijkbaar te maken met die van vandaag.

In de vruchtbare jaren schommelt de LDL over de cyclus met enkele procenten, met de hoogste waarden in de folliculaire fase, de eerste helft van de cyclus, en de laagste rond en na de eisprong. Dat verschil is te klein om de beoordeling te veranderen. De gecombineerde pil en ander oestrogeen in tabletvorm maken de LDL doorgaans iets lager, terwijl HDL en triglyceriden juist stijgen. Oestrogeen via de huid, als pleister of gel, heeft nauwelijks effect op het lipidenprofiel, omdat het niet eerst door de lever gaat. Tijdens de zwangerschap stijgt de LDL fors en normaal, tot in het derde trimester, en is de uitslag niet te beoordelen. Rond de laatste menstruatie stijgen de LDL en het apolipoproteïne B meetbaar, los van het ouder worden, en na de overgang liggen de gemiddelden structureel hoger dan in de vruchtbare jaren.

Er is nog een reden waarom uw levensfase ertoe doet. In een gewoon lipidenprofiel wordt de LDL meestal niet gemeten maar berekend uit uw totaal cholesterol, uw HDL en uw triglyceriden. Oestrogeen in tabletvorm verhoogt juist die triglyceriden, en omdat die in de berekening worden afgetrokken, kan uw berekende LDL gunstiger uitvallen dan de werkelijke hoeveelheid deeltjes rechtvaardigt. Non-HDL-cholesterol, uw totaal cholesterol min uw HDL, en apolipoproteïne B, het eiwit dat elk van die deeltjes precies één keer draagt, kennen die gevoeligheid niet.

Stel uzelf bij elke uitslag daarom twee vragen: in welke levensfase is er geprikt, en gebruikte u op dat moment hormonen in tabletvorm.

Een LDL die na jaren van nette waarden rond uw vijftigste stijgt, vertelt u meestal iets over uw hormonen en zelden iets over uw eetpatroon.

Het antwoord is de overgang zelf, en het is geen kwestie van minder goed op uzelf letten. In langlopend onderzoek onder vrouwen die de overgang doormaakten, stijgen het totaal cholesterol, de LDL en het apolipoproteïne B in het jaar rond de laatste menstruatie. Die stijging is los te zien van het ouder worden: zij hangt aan de hormonale overgang zelf en niet aan het aantal verjaardagen. Vrouwen die dat niet weten, zoeken de verklaring bij hun eetpatroon en vinden daar niets, omdat daar niets te vinden is.

Het gevolg voor de beoordeling is groter dan het lijkt. Voor de overgang bent u door uw hormonale profiel relatief beschermd, en daarna verdwijnt dat verschil grotendeels. Uw hart- en vaatrisico wordt daarmee een stuk minder afhankelijk van uw geslacht en veel meer van uw bloeddruk, uw rookgedrag, uw gewicht en uw familiegeschiedenis. Precies in die fase wordt een lipidenprofiel dus voor het eerst echt informatief.

Daar staat een hardnekkig probleem tegenover: hart- en vaatziekten worden bij vrouwen structureel later herkend en minder vaak behandeld dan bij mannen met een vergelijkbaar risico. Een uitslag die u zelf in handen heeft, vervangt geen arts, maar is wel een reden om het gesprek aan te gaan in plaats van af te wachten.

En dan het getal op het papier. De streefwaarde van 3,0 mmol/l die u op deze pagina ziet, komt van de NVKC, de Nederlandse vereniging van klinisch chemici, en geldt voor iedereen in het algemeen. Het is geen persoonlijk doel. Een persoonlijke streefwaarde krijgt u volgens de huisartsenrichtlijn voor hart- en vaatrisico alleen als er een reden is om te behandelen: bij een hoog risico is dat onder 2,6 mmol/l, en na een doorgemaakte hart- of vaatziekte onder 1,8 mmol/l, tot en met de leeftijd van zeventig jaar. Is uw risico laag of matig verhoogd, dan geeft de richtlijn geen streefwaarde en is leefstijladvies voldoende. Een LDL van 3,4 betekent dus iets anders bij een vijfenveertigjarige zonder verdere risicofactoren dan bij een zestigjarige met een verhoogde bloeddruk. Op de uitslag zelf staat het bereik van het laboratorium dat de test uitvoert, 0 tot 4,5 mmol/l, en dat is een afspraak van dat lab. Leg uw uitslag daarom naast uw HDL, uw triglyceriden en uw bloeddruk, en bespreek het geheel met uw arts.

Een laatste opmerking over erfelijkheid: boven 5,0 mmol/l adviseert dezelfde richtlijn om een erfelijke vetstofwisselingsstoornis te overwegen, zeker als er in uw familie op jonge leeftijd hart- en vaatziekten voorkomen. Een bloedwaarde stelt die vraag, uw arts beantwoordt hem.

Voor een LDL-bepaling hoeft u niet op een bepaalde cyclusdag te prikken. De schommeling over de cyclus is enkele procenten en daarmee kleiner dan het verschil tussen twee metingen op willekeurige dagen. Wilt u waarden over de jaren heen vergelijken, kies dan liever een vast laboratorium dan een vaste cyclusdag.

Er zijn wel momenten waarop een uitslag u misleidt. Tijdens de zwangerschap stijgen cholesterol en LDL fysiologisch en fors, met een piek in het derde trimester. Een lipidenprofiel uit die periode is niet te beoordelen en hoort niet als uitgangswaarde te worden gebruikt. Wacht minstens zes tot acht weken na de bevalling. Ook na een operatie, een ernstige infectie of een ziekenhuisopname daalt de LDL wekenlang, waardoor de uitslag gunstiger oogt dan terecht is.

Een zinvol moment om wel te meten is het begin van de overgangsklachten. Een waarde uit die fase geeft u een uitgangspunt waartegen u latere metingen kunt afzetten, in plaats van pas te meten als de stijging al achter de rug is.

Is uw LDL onverwacht hoog, laat dan eerst een onderliggende oorzaak uitsluiten voordat er over voeding wordt gesproken. Een traag werkende schildklier is daarvan de klassieke verklaring en komt bij vrouwen aanzienlijk vaker voor dan bij mannen; een TSH-bepaling sluit dat eenvoudig uit. Overweeg daarnaast non-HDL-cholesterol mee te laten bepalen, want dat getal blijft betrouwbaar als uw triglyceriden hoog zijn of als u niet nuchter bent geprikt.