LDL/HDL-ratio bij vrouwen: van de pil tot na de overgang

De teller van dit getal is uw LDL-cholesterol, de noemer uw HDL-cholesterol. Er gaat geen apart buisje bloed in: het laboratorium deelt twee waarden die al op uw uitslag stonden en drukt de uitkomst af als één dimensieloos getal. Wat de verhouding LDL/HDL bij vrouwen bijzonder maakt, zit niet in de teller maar in de noemer.

Oestrogeen stimuleert de aanmaak van HDL-deeltjes. Vrouwen in de vruchtbare jaren hebben daardoor gemiddeld een duidelijk hoger HDL dan mannen van dezelfde leeftijd, en een grotere noemer maakt elke breuk kleiner. Bij een identiek LDL komt uw uitkomst dus lager uit dan die van uw partner, zonder dat daarmee iets over uw vaatwand is gezegd. Rekent u het na: een LDL van 3,6 mmol/l naast een HDL van 1,8 mmol/l geeft netjes 2,0, terwijl datzelfde LDL naast een HDL van 1,1 mmol/l op 3,3 uitkomt. Eén teller, twee volstrekt verschillende conclusies.

Die teller is intussen het kwetsbaarste deel van de som. Uw LDL wordt in de meeste laboratoria niet gemeten maar geschat: het totaal cholesterol, verminderd met het HDL en met een vast aandeel van de triglyceriden. Die schatting veronderstelt dat de triglyceriden bescheiden blijven. Neemt u een oestrogeenpreparaat via de mond, dan lopen ze juist op, en het geschatte LDL zakt daardoor onterecht weg. De cholesterol/HDL-ratio kent dat mankement niet, omdat beide waarden daar rechtstreeks worden bepaald.

Haal die twee overigens niet door elkaar. De cholesterol/HDL-ratio zet het totale cholesterol boven de streep en beweegt rond een bovengrens van 5. Deze ratio zet er alleen het LDL boven en hanteert 3. Wie de ene grens op de andere uitslag legt, leest zijn eigen bloed structureel verkeerd.

Eén afkapwaarde voor beide seksen klinkt eerlijk, maar pakt ongelijk uit. Omdat het HDL van vrouwen gemiddeld hoger ligt, is de grens van 3,0 voor u in de praktijk een veel soepelere toets dan voor een man. U kunt comfortabel onder de 3,0 zitten met een LDL waar uw huisarts wél iets over zou zeggen. Dat is de kern van het bezwaar tegen dit getal in de vrouwelijke geneeskunde: het stelt gerust op precies het moment dat er iets te bespreken valt.

Daar komt de rekenkundige blindheid van elke breuk bij. Neem twee vrouwen die allebei op 3,0 uitkomen. De eerste heeft 3,0 mmol/l LDL naast 1,0 mmol/l HDL. De tweede heeft 4,5 mmol/l LDL naast 1,5 mmol/l HDL. Hun getal is identiek, maar de tweede draagt de helft meer schadelijk cholesterol met zich mee. Het is die absolute hoeveelheid die zich decennialang in de vaatwand nestelt, niet de deling.

Dan de overgang. In de jaren rond de menopauze verliest u de oestrogene bescherming aan twee kanten tegelijk: het LDL stijgt terwijl het HDL vaak licht wegzakt. Bij vrijwel elke andere oorzaak beweegt maar één helft van de breuk; hier bewegen ze samen. Het gevolg is dat de ratio sneller oploopt dan het LDL of het HDL apart, en dat een vrouw die jarenlang aan gunstige uitslagen gewend was binnen enkele jaren aan de verkeerde kant van de streep kan uitkomen. Dat is geen persoonlijk falen en het is zeker geen diagnose; het is een hormonale verschuiving die zichtbaar wordt in uw lipiden.

En dan nog dit: geen enkele richtlijn stelt een streefwaarde voor deze verhouding. De Europese ESC/EAS-richtlijn en de Nederlandse CVRM-standaard sturen op het LDL zelf, met non-HDL-cholesterol en ApoB als secundaire doelen. Staat een van die twee op uw uitslag, laat die dan zwaarder wegen dan welke breuk ook. Non-HDL telt ook de VLDL- en restdeeltjes mee die in deze ratio volledig ontbreken, en ApoB telt het aantal schadelijke deeltjes in plaats van hun lading. Beide vertellen u iets wat deze deling niet kan vertellen.

Deze ratio bestelt u niet los; hij komt automatisch mee zodra een lipidenpanel het LDL en het HDL heeft bepaald. De vraag is dus wanneer zo een panel iets zinnigs oplevert, en dat hangt bij vrouwen sterker samen met de levensfase dan met de leeftijd.

Uw cyclus is daarbij geen groot bezwaar: cholesterolwaarden schommelen er licht mee, maar niet genoeg om een uitslag om te gooien. Hormoongebruik telt veel zwaarder. Beginnen of stoppen met de pil, overstappen op een ander preparaat of starten met hormoontherapie rond de overgang verandert uw profiel binnen een paar maanden. Prik daarom niet in de eerste weken erna, en noteer bij elke uitslag welk middel u toen gebruikte.

Nuchter prikken weegt hier zwaarder dan bij de losse cholesterolwaarden, omdat uw LDL uit de triglyceriden wordt herleid. Boven ongeveer 4,5 mmol/l is die herleiding niet meer geldig en zegt de uitkomst niets. Zwangerschap tilt het hele lipidenprofiel bovendien fors op; een panel hoort pas een aantal maanden na de bevalling weer thuis. Wacht ook enkele weken na een infectie of een operatie, en houd bij het vergelijken van twee uitslagen rekening met de natuurlijke ruis van vijf tot tien procent op het LDL.

Een nieuw ongunstig profiel verdient eerst een verklaring voordat uw eetpatroon de schuld krijgt. Een traag werkende schildklier verhoogt het LDL en komt bij vrouwen aanzienlijk vaker voor dan bij mannen, dus een TSH hoort bij de eerste ronde. Ook slecht ingestelde diabetes, nier- en leverziekte, fors alcoholgebruik en een reeks geneesmiddelen kunnen het beeld verklaren.

De tabel hieronder geeft de richting per levensfase, geen afkapwaarde per groep.

Laat uw uitslag altijd door een arts beoordelen, samen met uw losse waarden en uw volledige risicoprofiel.