Non-HDL-cholesterol en de overgang: waarom uw waarde verschuift

Non-HDL-cholesterol wordt nooit apart geprikt. Het laboratorium neemt uw totaal cholesterol en haalt daar uw HDL vanaf. Wat overblijft is de cholesterol die opgesloten zit in de deeltjes die een molecuul apolipoproteïne B dragen: LDL, IDL, VLDL, de restdeeltjes van de vetvertering en Lp(a). Stuk voor stuk deeltjes die cholesterol kunnen achterlaten in een vaatwand.

Omdat het om een aftreksom gaat, bepaalt uw HDL de uitkomst net zo hard als uw totaal. Daar zit precies het verschil tussen vrouwen en mannen. Oestrogeen houdt de HDL-productie op peil, en vrouwen in de vruchtbare jaren hebben daardoor gemiddeld een hoger HDL dan mannen van dezelfde leeftijd. Bij eenzelfde totaal cholesterol valt hun non-HDL dus lager uit.

Twee uitslagen met een totaal cholesterol van 6,0 mmol/l kunnen daardoor iets heel anders betekenen. Bij een HDL van 1,9 mmol/l blijft er 4,1 mmol/l non-HDL over; bij een HDL van 1,1 mmol/l is dat 4,9 mmol/l. Hetzelfde totaal, en bijna een hele millimol verschil in de belasting die er werkelijk toe doet.

Daarmee lost dit getal een misverstand op dat vrouwen vaker treft dan mannen. Een verhoogd totaal cholesterol kan bij een hoog HDL grotendeels uit beschermend cholesterol bestaan. Het totaal alleen kan die twee niet uit elkaar houden; non-HDL wel.

Non-HDL meet de vracht en niet het aantal deeltjes. Elk aderverkalkend deeltje draagt precies één molecuul apoB, dus ApoB telt de deeltjes zelf en is de zuiverdere maat wanneer beide getallen uiteenlopen. Meestal zeggen ze hetzelfde, en over de overgang heen bewegen ze samen omhoog. Non-HDL is de versie die gratis op elk lipidenprofiel staat.

Verder is dit een afgeleide waarde die niet stuk kan gaan. Er zit geen schatting in en nuchter zijn is niet nodig. Het berekende LDL op dezelfde uitslag is kwetsbaarder, want dat komt meestal uit een formule die uw triglyceriden meeweegt, en die schatting wordt onbruikbaar zodra de triglyceriden boven ongeveer 4,5 mmol/l uitkomen. Juist in situaties die bij vrouwen horen, zoals de combinatiepil, een zwangerschap of oestrogeen in tabletvorm, lopen de triglyceriden op. Dan is non-HDL het stevigste getal op de uitslag.

Een vrouw van begin vijftig eet zoals ze altijd at en beweegt zoals ze altijd bewoog, en ziet haar cholesterolwaarden toch oplopen. Dat is de vraag die rond deze bloedwaarde het vaakst wordt gesteld, en het antwoord is nuchterder dan het voelt: het lipidenprofiel verschuift in de overgang uit zichzelf.

Tot aan die overgang heeft u een streepje voor. Oestradiol houdt het HDL hoog en het LDL relatief laag, waardoor non-HDL en ApoB bij vrouwen jarenlang gunstiger liggen dan bij mannen van dezelfde leeftijd. Hart- en vaatziekten treffen vrouwen gemiddeld ongeveer tien jaar later. Dat voordeel wordt vaak gelezen als onkwetsbaarheid, maar het is uitstel en geen vrijstelling: hart- en vaatziekten blijven ook bij vrouwen een van de belangrijkste doodsoorzaken.

Wat er in de overgangsjaren gebeurt, is goed beschreven. Naarmate de oestradiolspiegel daalt, stijgen het totaal cholesterol, het LDL, ApoB en dus ook non-HDL. De steilste verschuiving valt in het jaar rond uw laatste menstruatie; daarvoor en daarna verloopt het geleidelijker. Tegelijk verschuift de vetverdeling naar de buik en neemt de gevoeligheid voor insuline af, wat de triglyceriden en de VLDL-deeltjes omhoog duwt. Die tellen allemaal mee in het non-HDL. Het getal loopt dus langs twee routes tegelijk op, terwijl u niets anders bent gaan doen.

Hormonen die u van buitenaf krijgt doen er ook iets mee, en de toedieningsvorm doet ertoe. Oestrogeen dat u slikt, passeert eerst de lever en verandert daar de aanmaak van lipoproteïnen; oestrogeen via de huid slaat die leverpassage grotendeels over.

Hormoontherapie wordt voorgeschreven voor overgangsklachten en niet voor uw cholesterol. Dat het lipidenprofiel meebeweegt is bijvangst, en het is geen argument om zelf met een middel te beginnen of ermee te stoppen. Die afweging maakt uw arts samen met u.

Dan de vergelijking die bijna iedereen thuis maakt: uw getal naast dat van uw partner. Die vergelijking houdt geen stand, en wel in twee richtingen. SCORE2, het Europese risicomodel dat sinds 2021 het tienjaarsrisico op hart- en vaatziekten schat, rekent met leeftijd, geslacht, roken, bovendruk en non-HDL-cholesterol, en gebruikt voor vrouwen en mannen aparte risicofuncties. Dezelfde 3,4 mmol/l staat bij een vrouw van 55 dus voor een ander absoluut risico dan bij een man van 55.

De streefwaarden zelf zijn daarentegen niet naar geslacht verdeeld. Die horen bij uw risicocategorie: onder 2,2 mmol/l bij zeer hoog risico, onder 2,6 bij hoog en onder 3,4 bij matig risico, steeds 0,8 mmol/l boven de bijbehorende LDL-streefwaarde. Een lager getal dan uw partner zegt op zichzelf dus niets over uw eigen doel, en een gelijk getal evenmin. U wordt allebei aan uw eigen profiel gemeten.

Daarmee is de 3,3 mmol/l op uw uitslag het meest misgelezen getal van het hele lipidenprofiel. Het beschrijft wat in de bevolking gebruikelijk is, niet wat voor u wenselijk is. Voor de ene vrouw is 3,3 volkomen in orde, voor de andere ligt het duidelijk boven haar doel, terwijl de uitslag in beide gevallen exact hetzelfde toont en niets als afwijkend markeert. Welke categorie op u van toepassing is, hangt af van uw leeftijd, bloeddruk, roken, glucose, familiegeschiedenis en een eventuele eerdere hart- of vaatziekte, en dat weegt uw arts.

Fysiologisch betekent tot slot niet onbelangrijk. Dat de stijging bij de overgang hoort, maakt de deeltjesbelasting erachter niet minder echt. Het maakt deze levensfase juist een logisch moment om uw LDL, uw bloeddruk en uw glucose in samenhang te bekijken in plaats van één getal te beoordelen.

Non-HDL staat automatisch op elk lipidenprofiel, want het is niets anders dan twee waarden die er toch al op staan van elkaar afgetrokken. Nuchter komen hoeft niet: alleen de triglyceriden reageren echt op een maaltijd, en die waarde valt buiten de aftreksom.

Wel is het handig te weten dat uw cyclus meebeweegt. Cholesterolwaarden schommelen licht mee met de oestradiolspiegel, in de orde van enkele procenten. Dat keert geen uitslag om, maar wie zijn waarde over de jaren volgt, kan beter steeds op een vergelijkbaar moment in de cyclus prikken en steeds hetzelfde laboratorium aanhouden.

Welke vraag zinvol is, hangt vooral af van waar u in uw hormonale levensloop staat.

Prik niet tijdens of vlak na een acute ziekte, een operatie of een stevige infectie. De cholesterolwaarden zakken in zo'n periode wekenlang, waardoor de uitslag onder uw gebruikelijke niveau uitkomt. Een paar weken na herstel is vroeg genoeg.

Eén bepaling blijft bovendien een momentopname. Van dag tot dag schommelen totaal cholesterol en LDL met zo'n vijf tot tien procent, en de triglyceriden met twintig tot vijfentwintig procent. Een verschuiving van 0,2 mmol/l tussen twee uitslagen is dus ruis en zeker geen trend.

Is uw non-HDL onverwacht hoog, kijk dan eerst of er iets onder ligt voordat u naar uw eetpatroon wijst. Schildklieraandoeningen komen bij vrouwen een veelvoud vaker voor dan bij mannen, en een traag werkende schildklier verhoogt het LDL, dus laat uw TSH meelopen. Ook een ontregelde bloedsuiker, nier- en leveraandoeningen, galstuwing, fors alcoholgebruik en een reeks medicijnen kunnen een lipidenprofiel verstoren. Dat hoort thuis in een gesprek met uw arts.