Hormoontherapie bij de overgang: soorten, medicijnen en bijwerkingen

Hormoontherapie bij de overgang, ook wel HRT genoemd, komt in veel meer vormen dan alleen een tablet. Er zijn pleisters, gels, sprays, vaginale tabletten en combinatiepreparaten, elk met eigen voordelen en bijwerkingen. De hormoontherapie bijwerkingen die je kunt verwachten hangen deels af van de vorm die je kiest. Dit overzicht helpt je de soorten te vergelijken, zodat je een beter gesprek met je arts kunt voeren.

Wat is hormoontherapie bij de overgang?

Hormoontherapie vult de hormonen aan die je lichaam in de overgang minder aanmaakt, vooral oestrogeen en vaak progesteron. Het doel is om klachten als opvliegers, nachtelijk zweten, slaapproblemen en stemmingswisselingen te verlichten. Het is geen genezing van de overgang, maar een manier om die periode draaglijker te maken.

De meeste vormen bevatten oestrogeen (meestal estradiol). Als je nog een baarmoeder hebt, hoort daar bijna altijd een progestageen bij, dat je baarmoederslijmvlies beschermt. Sommige preparaten combineren beide hormonen; bij andere gebruik je ze apart.

Welke soorten hormoontherapie zijn er?

Grofweg zijn er zes vormen: tabletten, pleisters, gel, spray, lokale vaginale toediening en tibolon. Ze verschillen in hoe je ze gebruikt, welk hormoon erin zit en of je er apart progesteron bij nodig hebt. Onderstaande tabel zet de belangrijkste naast elkaar.

Oestrogeen: pleister, gel, spray of tablet?

Oestrogeen is de motor achter de meeste overgangsklachten die je wilt verlichten. Je kunt het op twee manieren binnenkrijgen: via je huid (transdermaal) of via een tablet die je slikt (oraal). Dat verschil is belangrijker dan veel vrouwen denken.

Bij transdermale vormen zoals de pleister, gel of spray gaat het hormoon rechtstreeks je bloedbaan in en omzeilt het je lever. Onderzoek in de BMJ (2019) liet zien dat oestrogeen via de huid niet samenhing met een verhoogd risico op bloedstolsels, terwijl orale vormen dat risico iets kunnen verhogen. Voor vrouwen met een verhoogd tromboserisico is de huidroute daarom vaak een logische keuze.

Een gecombineerde tablet zoals Femoston heeft dan weer het gemak dat oestrogeen en progestageen in één pil zitten. In de praktijk beginnen veel artsen met een transdermale vorm, juist vanwege dat gunstigere tromboseprofiel. Slik je liever een tablet, of vind je dagelijks smeren onhandig, dan is dat een goede reden om je voorkeur te bespreken. Er is geen vorm die voor iedereen wint.

Progesteron: waarom en welke vorm?

Als je nog een baarmoeder hebt, is oestrogeen alleen niet veilig: het kan je baarmoederslijmvlies te veel laten groeien. Een progestageen voorkomt dat. Je kunt het los gebruiken naast je oestrogeen, of kiezen voor een preparaat waar het al in zit.

Een veelgebruikte losse vorm is Utrogestan, gemicroniseerd progesteron dat lijkt op je eigen hormoon. In Femoston zit het progestageen dydrogesteron. Ook een hormoonspiraal kan het baarmoederslijmvlies beschermen. Heb je geen baarmoeder meer, dan heb je meestal alleen oestrogeen nodig.

Hoe je het progestageen ervaart, verschilt sterk per persoon. Sommige vrouwen slapen beter door gemicroniseerd progesteron, terwijl anderen juist gevoeliger reageren op hun stemming. Dat is geen teken dat hormoontherapie niet bij je past, maar vaak een kwestie van de juiste vorm of dosering vinden.

Lokale hormoontherapie bij vaginale klachten

Droogheid, irritatie of pijn bij het vrijen komen vaak los van opvliegers voor. Daarvoor bestaat lokale hormoontherapie: een lage dosis oestrogeen die je in de vagina inbrengt, zoals Vagifem of een crème met estriol.

Omdat de opname in je bloed heel laag is, heb je hierbij meestal geen apart progesteron nodig. Deze vorm helpt gericht bij vaginale klachten, maar doet weinig tegen opvliegers. Daarvoor is een systemische vorm nodig.

Tibolon: de alles-in-een optie

Tibolon (merknaam Livial) is een aparte categorie. Het is één tablet die in je lichaam wordt omgezet in stoffen met een oestrogene, progestagene en lichte androgene werking. Je hebt er geen apart progesteron bij nodig.

Tibolon is bedoeld voor vrouwen die minstens een jaar in de menopauze zijn. Sommige vrouwen kiezen ervoor vanwege het mogelijke gunstige effect op libido en stemming. Je arts weegt de voor- en nadelen mee, want er zijn ook aandachtspunten, vooral op oudere leeftijd.

Bio-identieke hormonen: wat klopt er van?

Je hoort steeds vaker over bio-identieke hormonen. Belangrijk om te weten: veel gereguleerde hormonen, zoals estradiol en het progesteron in Utrogestan, zijn al lichaamsidentiek. Ze hebben dezelfde moleculaire vorm als je eigen hormonen en zijn gewoon op recept verkrijgbaar.

Dat is iets anders dan op maat samengestelde (compounded) bio-identieke hormonen uit privéklinieken. Die zijn niet gereguleerd en de samenstelling is onzeker. "Bio-identiek" betekent dus niet automatisch "natuurlijker" of "veiliger".

Voor wie is hormoontherapie geschikt?

Hormoontherapie is niet voor iedereen de juiste keuze, en dat is oke. Je arts kijkt naar je klachten, je leeftijd, hoelang je in de overgang bent en je medische voorgeschiedenis. Voor veel vrouwen onder de 60, of binnen tien jaar na hun laatste menstruatie, wegen de mogelijke voordelen vaak op tegen de risico's.

Er zijn ook situaties waarin voorzichtigheid geboden is, bijvoorbeeld bij bepaalde vormen van borstkanker, trombose of leverziekte in je voorgeschiedenis. Dan kan je arts een andere vorm kiezen, een lagere dosis voorstellen of naar een alternatief kijken. Deze afweging maak je altijd samen, op basis van jouw verhaal en jouw wensen.

Hoe kies je samen met je arts de juiste vorm?

De juiste vorm hangt af van meer dan je klachten alleen. Ook je voorkeur telt: vind je een dagelijkse gel prettig, of liever een pleister die je twee keer per week vervangt? En speelt je tromboserisico een rol? Al deze dingen samen bepalen wat past.

Neem twee vrouwen van 52 met dezelfde opvliegers. De één heeft overgewicht en trombose in de familie, dus haar arts kiest voor oestrogeen via de huid met apart progesteron. De ander wil zo min mogelijk gedoe en krijgt een gecombineerde tablet. Hetzelfde klachtenbeeld, een andere route.

Een goed gesprek helpt je die keuze te maken. Schrijf je klachten, je voorkeuren en je vragen op voordat je naar je arts gaat, zodat je niets vergeet.

Hormoontherapie bijwerkingen: wat is normaal en wat niet?

De meeste bijwerkingen van hormoontherapie zijn mild en tijdelijk. Ze treden vooral in de eerste weken tot maanden op, terwijl je lichaam went. Veelvoorkomende klachten zijn gevoelige borsten, hoofdpijn, misselijkheid, een opgeblazen gevoel en onregelmatig bloedverlies.

Vaak helpt geduld, of een kleine aanpassing van de dosering of vorm. Blijven de klachten hinderlijk, bespreek dat dan met je arts in plaats van zelf te stoppen. Neem eerder contact op bij een pijnlijk gezwollen been, plotselinge kortademigheid, pijn op de borst of aanhoudend hevig bloedverlies, omdat dit zeldzame maar serieuze signalen kunnen zijn.

Is hormoontherapie veilig? Voordelen en risico's

Voor veel vrouwen onder de 60 wegen de voordelen op tegen de risico's, maar het blijft een persoonlijke afweging. Een Cochrane-review (2004) liet zien dat hormoontherapie de frequentie van opvliegers met ongeveer 75% kan verminderen, wat het voor veel vrouwen tot een effectieve optie maakt.

Er zijn ook risico's. Langdurig gecombineerd gebruik hangt samen met een licht verhoogd risico op borstkanker, waarbij observationeel onderzoek (de E3N-studie, 2008) suggereert dat het type progestageen kan uitmaken. Orale vormen geven een iets hoger tromboserisico dan toediening via de huid. Je arts helpt je deze afwegingen op jouw situatie toe te passen.

Veel van deze risico's zijn klein en hangen af van je leeftijd, de vorm en hoe lang je hormoontherapie gebruikt. De laagste effectieve dosis en regelmatige controle met je arts helpen om de balans gunstig te houden. Twijfel je, bespreek dan gerust je specifieke situatie, want er is geen domme vraag als het om je gezondheid gaat.

Wat kun je verwachten in de eerste maanden?

De eerste weken van hormoontherapie zijn een periode van wennen, voor jou en voor je lichaam. Opvliegers en nachtelijk zweten nemen vaak als eerste af, soms al binnen twee tot drie weken. Slaap, stemming en energie volgen meestal iets later.

In diezelfde beginperiode kunnen er ook tijdelijke bijwerkingen zijn, zoals gevoelige borsten of wat onregelmatig bloedverlies. Bij de meeste vrouwen zakken die vanzelf weg als het lichaam went. Het volledige effect beoordeel je daarom niet na twee weken, maar eerder na twee tot drie maanden.

Merk je na die tijd te weinig verbetering, of houden bijwerkingen aan, dan is dat een goed moment om met je arts te overleggen over de dosering of vorm. Kleine aanpassingen maken vaak een groot verschil.

Hormonen laten testen voor en tijdens hormoontherapie

Voordat je start, kan een hormoontest je arts een startpunt geven. Waarden die vaak worden bekeken zijn oestradiol, FSH en je schildklier (TSH), omdat schildklierklachten op overgangsklachten kunnen lijken. Ook tijdens het gebruik kan een controle helpen om de dosering af te stemmen.

Met de Menopauze bloedtest van Lunara ontdek je jouw hormoonwaarden, met een beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Wil je eerst meer lezen over de praktijk? Bekijk dan de ervaringen met hormoontherapie bij de overgang, of ons overzicht over de perimenopauze.

Veelgestelde vragen

Welke vorm hormoontherapie is het veiligst?

Er is geen enkele vorm die voor iedereen het veiligst is. Wel wordt oestrogeen via de huid (pleister, gel, spray) vaak als gunstiger gezien voor het tromboserisico dan tabletten, omdat het de lever omzeilt. Wat voor jou het beste past, hangt af van je klachten en je gezondheid.

Hoe snel werkt hormoontherapie?

Opvliegers nemen vaak binnen enkele weken af. Het volledige effect op slaap, stemming en energie kan 4 tot 12 weken duren. Merk je na drie maanden weinig verschil, bespreek dan met je arts of een andere dosering of vorm nodig is.

Hoe lang mag je hormoontherapie gebruiken?

Er is geen vaste maximale duur. Veel vrouwen gebruiken het zolang de klachten aanhouden en de voordelen opwegen tegen de risico's, wat je periodiek met je arts bespreekt. De laagste effectieve dosis heeft de voorkeur.

Kom je aan van hormoontherapie?

Gewichtstoename in de overgang hangt meestal samen met leeftijd en een veranderende stofwisseling, niet direct met de hormonen zelf. Vocht vasthouden in de eerste weken kan wel tijdelijk op de weegschaal te zien zijn.

Kun je hormoontherapie combineren met een lokale behandeling?

Ja, dat komt vaak voor. Heb je naast opvliegers ook vaginale droogheid, dan kan een systemische vorm gecombineerd worden met een lokale vaginale behandeling. Zo pak je beide soorten klachten aan. Je arts stemt de combinatie op elkaar af.

Wat als de eerste vorm niet bij je past?

Dan is dat geen mislukking, maar informatie. Veel vrouwen wisselen een of twee keer van vorm of dosering voordat ze de juiste combinatie vinden. Geef een nieuwe vorm wel een paar maanden de tijd voordat je conclusies trekt.

De overgang is voor iedereen anders, en zo ook de vorm van hormoontherapie die past. Wat mij betreft is de belangrijkste stap niet het kiezen van een merk, maar een eerlijk gesprek met je arts over wat jij wilt en wat bij je gezondheid past. Dit overzicht geeft je de taal om dat gesprek te voeren.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

• Farmacotherapeutisch Kompas. Oestrogenen en progestagenen bij de overgang. Geraadpleegd 2026.
• Thuisarts.nl. Ik heb klachten in de overgang. Geraadpleegd 2026.
• MacLennan AH, et al. Oral oestrogen and combined oestrogen/progestogen therapy versus placebo for hot flushes. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2004. PMID 15495039.
• Vinogradova Y, Coupland C, Hippisley-Cox J. Use of hormone replacement therapy and risk of venous thromboembolism. BMJ, 2019. PMID 30626577.
• Fournier A, et al. Use of different postmenopausal hormone therapies and risk of invasive breast cancer. Journal of Clinical Oncology, 2008. PMID 18323549.