Opvliegers: waarom je ze krijgt, hoe lang ze duren en wat helpt

Opvliegers ontstaan doordat je hersenen scherper reageren op kleine temperatuurschommelingen terwijl je oestrogeen daalt. Ze duren bijna altijd langer dan vrouwen verwachten. In de SWAN-studie hielden frequente opvliegers mediaan 7,4 jaar aan.

Dat getal verandert het gesprek. Niet omdat het somber is, maar omdat het je verplaatst van "even doorbijten" naar een plan.

Wat ons opvalt in de vragen die bij Lunara binnenkomen: vrouwen onderschatten die duur, en overschatten wat een enkele hormoonmeting erover kan zeggen. Over allebei hieronder meer.

Wat zijn opvliegers precies?

Een opvlieger is een plotselinge golf van warmte in je gezicht, hals en borst. Vaak komt er zweten bij, een rode huid en soms hartkloppingen. Hij bouwt op in seconden en zakt meestal binnen vijf minuten weg. Artsen noemen dit vasomotore klachten.

De verklaring zit in je hypothalamus, het temperatuurcentrum in je hersenen. Dat centrum werkt met een thermoneutrale zone: een marge waarbinnen je lichaam niets hoeft te doen.

Bij dalende oestrogeenspiegels wordt die marge smaller. Freedman en Krell maten in 1999 dat vrouwen met opvliegers een duidelijk smallere zone hadden dan vrouwen zonder klachten. Een minieme stijging van je kerntemperatuur valt dan al buiten de marge.

Je lichaam reageert vervolgens alsof je oververhit raakt. De bloedvaten in je huid gaan wijd open, je gaat zweten, en daarna heb je het koud.

Dat laatste deel wordt vaak vergeten.

Het verklaart waarom je na een opvlieger kunt rillen, en waarom een koude slaapkamer prettiger is dan een extra deken. Je thermostaat is niet kapot. Hij staat gevoeliger afgesteld.

Hoeveel opvliegers per dag is normaal?

Er bestaat geen medisch afkappunt voor "normaal". In onderzoek wordt meestal gewerkt met bandbreedtes, waarbij ongeveer vier of meer per etmaal als frequent geldt. Wat telt in de spreekkamer is niet het aantal, maar hoeveel last je ervan hebt.

De onderstaande indeling is beschrijvend en geen diagnose. Hij helpt je vooral om je klachten concreet te maken voordat je naar de huisarts gaat.

Houd het twee weken bij voordat je een afspraak maakt. Noteer tijdstip, duur en wat je ervoor deed.

Die twee weken zijn waardevoller dan welke zelftest ook. Ze laten een patroon zien dat je uit je hoofd nooit terughaalt.

Hoe lang duren opvliegers?

Langer dan de meeste vrouwen denken. In de SWAN-studie, die ruim 1.400 vrouwen jarenlang volgde, hielden frequente vasomotore klachten mediaan 7,4 jaar aan. Bij vrouwen bij wie de laatste menstruatie in beeld was, duurden ze daarna nog mediaan 4,5 jaar.

Mediaan betekent dat de helft korter had, en de helft langer. Het is geen voorspelling voor jou persoonlijk.

Wel valt er een patroon op. Vrouwen bij wie de klachten al vroeg in de perimenopauze begonnen, hadden gemiddeld de langste totale duur. Vrouwen bij wie ze pas na de laatste menstruatie begonnen, waren gemiddeld het snelst klaar.

Wij vinden dat een van de nuttigste cijfers uit het hele overgangsonderzoek. Het haalt de druk weg van de vraag "wanneer is dit voorbij" en verplaatst hem naar "wat wil ik hier ondertussen mee".

Meer over het verloop per fase lees je in de 5 fases van de overgang.

Waarom krijg je opvliegers in de avond en de nacht?

Je kerntemperatuur schommelt over de dag en bereikt in de vroege avond een piek. Omdat je thermoneutrale zone smaller is, valt die normale piek nu vaker buiten de marge. Daardoor komen opvliegers en nachtzweten in de avond en de eerste slaapuren vaker voor.

Nachtzweten is dezelfde reactie, alleen slaap je erdoorheen tot het te heftig wordt. Veel vrouwen worden pas wakker als het bed al klam is.

Het gevolg is versnipperde slaap in plaats van korte slaap. Je ligt er misschien acht uur in, maar je wordt vijf keer wakker.

Een paar dingen die in de praktijk verschil maken: een slaapkamer rond de 17 graden, katoen of linnen in plaats van synthetisch, en twee dunne dekens die je los van elkaar kunt weggooien. Alcohol vlak voor het slapen valt bij veel vrouwen juist verkeerd.

Hoe slaap en overgang elkaar versterken, staat uitgebreider in slecht slapen in de overgang.

Op welke leeftijd beginnen opvliegers meestal?

De meeste Nederlandse vrouwen krijgen hun eerste opvliegers tussen hun 45e en 55e, in de jaren rond de laatste menstruatie. De gemiddelde leeftijd van de menopauze ligt in Nederland rond de 51 jaar. Opvliegers beginnen bij veel vrouwen al enkele jaren daarvoor, in de perimenopauze.

Beginnen ze structureel voor je 40e, dan is dat een reden om het te laten nakijken. Niet omdat het altijd iets betekent, maar omdat vervroegde overgang wel gevolgen heeft voor je botten en hart.

Daarover lees je meer in vervroegde overgang en botontkalking na de overgang.

Wat helpt tegen opvliegers zonder hormonen?

Er is geen middel dat bij iedereen werkt. Wat in onderzoek en in de praktijk het meest oplevert, is een combinatie van triggers vermijden, je omgeving koel houden en je slaap beschermen. Het RIVM en Thuisarts wijzen daarnaast op bewegen en niet roken als algemene maatregelen.

De bekendste triggers zijn warme dranken, pittig eten, alcohol, roken en een warme omgeving. Stress hoort er ook bij, al is die lastiger te sturen.

Het punt van triggers is niet dat je alles moet schrappen. Het punt is dat je uitzoekt welke van deze vijf bij jou daadwerkelijk telt.

Bij de meeste vrouwen zijn dat er een of twee, niet alle vijf. Dat scheelt een hoop onnodig streng leven.

Over kruidenpreparaten en fyto-oestrogenen zijn we voorzichtiger dan de meeste webshops. Het bewijs is wisselend en de kwaliteit van vrij verkrijgbare middelen loopt sterk uiteen. Bespreek ze met je huisarts of apotheker, zeker als je andere medicijnen gebruikt.

Werkt niets voldoende, dan is hormoontherapie een reeel gesprek met je huisarts. Wat er te kiezen valt, staat in hormoontherapie bij de overgang.

Welke bloedwaarden veranderen er in de overgang?

In de overgang daalt je oestradiol en stijgt je FSH, omdat je hersenen harder aandringen bij eierstokken die minder reageren. Die verschuiving is echt, maar hij is in de perimenopauze grillig. Een enkele meting kan daardoor niet bevestigen of ontkennen dat je in de overgang zit.

Dit is precies waar wij het vaakst tegenaan lopen. Een vrouw laat haar hormonen prikken, krijgt een waarde die "normaal" heet, en concludeert dat haar klachten niet van de overgang komen.

Terwijl je twee weken later een heel ander getal had kunnen hebben.

De FSH-waarde en oestradiolwaarde zijn dus context, geen bewijs. De diagnose overgang wordt in de Nederlandse huisartsgeneeskunde gesteld op je klachtenpatroon en je cyclus, niet op een buisje bloed.

Een voorbeeld dat we vaak gebruiken. Twee vrouwen van 48 laten hun FSH prikken. Bij allebei komt er 28 IE/l uit.

De eerste heeft al acht maanden een grillige cyclus. Ze slaapt slecht en heeft dagelijks opvliegers. De tweede menstrueert nog als een klok en merkt niets.

Zelfde getal, heel ander verhaal.

Bij de eerste past de waarde in een duidelijk beeld. Bij de tweede zegt hij bijna niets. Een enkele meting vangt namelijk alleen de schommeling van die ene week.

Daarom blijven wij hameren op het klachtenpatroon. Het getal speelt de bijrol.

Waar bloedonderzoek wel iets toevoegt, is bij het uitsluiten van andere verklaringen. Daar gaat de volgende paragraaf over.

Wil je zien welke waarden er precies veranderen, dan legt hormoonbalans in de overgang dat per hormoon uit.

Wanneer zijn opvliegers niet de overgang?

Opvliegers zijn niet exclusief voor de overgang. Een te snel werkende schildklier, bloedarmoede, bepaalde medicijnen en angstklachten kunnen hetzelfde gevoel geven. Dat onderscheid is de moeite waard, omdat de aanpak per oorzaak verschilt.

De tabel hieronder is bedoeld om je gesprek met de huisarts scherper te maken. Hij stelt geen diagnose en vervangt geen beoordeling.

Heb je opvliegers zonder dat je cyclus verandert, dan is die eerste rij minder waarschijnlijk. We hebben de andere oorzaken apart uitgewerkt in opvliegers zonder overgang.

Het schildklierspoor is het vaakst gemist. Trage schildklier en de overgang gaat in op de omgekeerde verwarring.

Naar mijn idee is die tweede rij de belangrijkste van de tabel. Een te snelle schildklier voelt van binnenuit bijna hetzelfde als de overgang. Het verschil zit in wat eromheen gebeurt, niet in de warmte zelf.

Welke klachten horen er nog meer bij?

Opvliegers krijgen de meeste aandacht, maar ze komen zelden alleen. Duizeligheid, misselijkheid, rugpijn en haaruitval worden door veel vrouwen niet aan de overgang gekoppeld, terwijl ze in dezelfde periode opkomen. Herkennen dat ze bij elkaar horen scheelt vaak maanden zoeken.

Wij hebben de vier die het minst herkend worden apart beschreven:

• Duizelig in de overgang, met de vestibulaire verklaring en wat je uitsluit.
• Haaruitval in de overgang, en waarom het patroon anders is dan bij ijzertekort.
• Misselijk in de overgang, een klacht die zelden op symptoomlijsten staat.
• Rugpijn in de overgang, met wat MRI-onderzoek liet zien bij ruim 1.500 vrouwen.

En omdat alcohol bij opvliegers zo vaak terugkomt: overgang en alcohol zet de cijfers op een rij.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Ga langs als je opvliegers je slaap, werk of stemming structureel raken, als ze voor je 40e beginnen, of als je naast de warmte klachten hebt die niet bij de overgang passen. Ook bloedverlies na de menopauze is altijd een reden om contact op te nemen.

Neem je aantekeningen van twee weken mee, plus je medicatielijst. Dat maakt van een vaag gesprek een concreet gesprek.

Wat mij daarbij het meest opvalt: vrouwen wachten te lang, omdat ze denken dat de overgang iets is om uit te zitten. Dat hoeft niet. Er valt genoeg te kiezen, ook als je geen hormonen wilt.

Wil je in dezelfde afspraak de andere verklaringen uitsluiten, dan kun je met de menopauze-check of het bredere bloedonderzoek bij de overgang je schildklier- en ijzerwaarden meenemen. Bespreek de uitslag daarna met je huisarts.

Bronnen

• Avis NE, Crawford SL, Greendale G, et al. Duration of menopausal vasomotor symptoms over the menopause transition. JAMA Internal Medicine, 2015. PMID 25686030.
• Freedman RR. Menopausal hot flashes: mechanisms, endocrinology, treatment. Journal of Steroid Biochemistry and Molecular Biology, 2014. PMID 24012626.
• Freedman RR, Krell W. Reduced thermoregulatory null zone in postmenopausal women with hot flashes. American Journal of Obstetrics and Gynecology, 1999. PMID 10411797.
• RIVM, informatie over gezondheid en leefstijl rond de overgang.
• Thuisarts.nl, overgang en opvliegers.

Lunara Health levert bloedonderzoek en uitleg, geen diagnose. Je uitslagen worden beoordeeld door een BIG-geregistreerde arts. Blijf bij klachten altijd je huisarts betrekken, en gebruik dit artikel niet om zelf te behandelen of medicatie aan te passen.