Rusteloze benen in de overgang: de link met je ijzer

Rusteloze benen in de overgang hebben vaker met je ijzervoorraad te maken dan met je hormonen. Een Cochrane-overzicht van tien onderzoeken met 428 deelnemers vond dat ijzer de klachtenscore duidelijker verbeterde dan placebo (gemiddeld verschil -3,78 op een schaal van 0 tot 40, 95%-betrouwbaarheidsinterval -6,25 tot -1,31), met een als redelijk beoordeelde bewijskracht (PMID 30609006).

Dat is bijzonder, want de meeste overgangsklachten hebben helemaal geen bruikbare bloedwaarde.

Deze wel. En juist daarom vind ik het opvallend dat ferritine op geen enkele Nederlandse pagina over rusteloze benen in de overgang wordt genoemd.

Wat zijn rusteloze benen precies?

Een onbedwingbare drang om je benen te bewegen, die opkomt in rust en verdwijnt zodra je beweegt. Het is een klinische diagnose met vier vaste kenmerken, en die vier zijn de reden dat het herkenbaar is zonder onderzoek. Het speelt 's avonds en 's nachts, en bijna nooit 's ochtends.

Rust maakt het erger, lopen maakt het beter.

Dat laatste is het onderscheidende kenmerk. Bij vrijwel elke andere oorzaak van pijnlijke of tintelende benen helpt bewegen niet of maakt het het erger. Hier is opstaan en rondlopen juist de verlichting, en dat is precies waarom mensen 's nachts door hun slaapkamer lopen (PMID 33880737).

Vrouwen krijgen het ongeveer twee keer zo vaak als mannen. De klacht komt bovendien vaker voor naarmate mensen ouder worden, en in de perimenopauze komen daar twee dingen bij die er los van elkaar toe doen: slechter slapen en, bij hevige menstruaties, een dalende ijzervoorraad.

Let op de tweede rij. Beter worden van lopen is het kenmerk dat dit van vrijwel alles onderscheidt, en het is de vraag die je huisarts als eerste stelt.

Wat heeft ijzer hiermee te maken?

IJzer is nodig om dopamine te maken in je hersenen, en bij deze klacht lijkt daar te weinig van beschikbaar. Dat is het meest geaccepteerde mechanisme, en het verklaart waarom ijzer in onderzoek helpt bij mensen bij wie de voorraad laag is.

Je hersenen komen ijzer tekort voordat je bloed dat doet.

De Cochrane-analyse keek breder dan alleen die ene schaal. Over acht studies met 370 deelnemers bleef ijzer beter dan placebo, en de kwaliteit van leven verbeterde in drie studies met 128 deelnemers. Slaapkwaliteit verbeterde niet meetbaar, en bijwerkingen kwamen niet vaker voor dan bij placebo (PMID 30609006).

Belangrijk daarbij: dit gaat over mensen bij wie de ijzervoorraad laag was. Internationale behandelrichtlijnen voor ijzer bij deze aandoening zijn er dan ook, en die hanteren drempelwaarden voor ferritine die hoger liggen dan de ondergrens die een laboratorium gebruikt om bloedarmoede uit te sluiten (PMID 29425576).

Dat is precies waar het misgaat. Een ferritine die door het lab als normaal wordt afgevlagd, kan voor deze klacht nog steeds aan de lage kant zijn. Onderzoek naar ijzertekort zonder bloedarmoede bij deze aandoening laat zien dat die groep bestaat en niet klein is (PMID 32425874).

Welke bloedwaarden zijn hierbij zinvol?

Ferritine vooral, en niet alleen je hemoglobine. Hemoglobine laat zien of je al bloedarmoede hebt. Ferritine laat zien hoe groot je voorraad nog is, en die kan flink gedaald zijn terwijl je hemoglobine nog netjes is.

Het verschil tussen die twee is hier het hele punt.

In de perimenopauze is dat verschil extra relevant. Menstruaties kunnen in deze jaren juist heviger en onvoorspelbaarder worden, en aanhoudend bloedverlies put je voorraad langzaam uit voordat er iets aan je bloedbeeld te zien is. Wat een laag ferritine bij een normaal hemoglobine betekent, staat in ijzertekort zonder bloedarmoede, en de referentiewaarden in ferritine waarde.

Een ijzerstatus onderzoek kijkt naar ferritine en de rest van je ijzerhuishouding, een bloedarmoede onderzoek naar je bloedbeeld erbij. Wat je huisarts met een uitslag doet, en of ijzer bij jou aan de orde is, beoordeelt je huisarts. IJzer op eigen houtje slikken is hier geen goed idee, want te veel ijzer stapelt en dat is niet ongevaarlijk.

Wat heeft de overgang er dan mee te maken?

Indirect veel, rechtstreeks weinig. Er is geen sterk bewijs dat dalend oestrogeen deze klacht veroorzaakt. Wat er wel is: de twee bekendste versterkers, slecht slapen en een lage ijzervoorraad, komen allebei in deze fase vaker voor.

De overgang zet het toneel, het ijzer speelt de rol.

Dat maakt het gesprek makkelijker, niet moeilijker. Je hoeft niet uit te zoeken of het door je hormonen komt, want de vraag die iets oplevert is een andere: hoe staat mijn ijzervoorraad ervoor, en slaap ik genoeg. Wat er in deze fase met je slaap gebeurt staat in slecht slapen in de overgang.

Neem twee vrouwen van 50 die 's avonds onrustige benen hebben. De ene menstrueert al twee jaar niet meer en heeft een ferritine van 90. De andere heeft sinds haar 47e hevige, onvoorspelbare menstruaties en een ferritine van 18. Zelfde klacht, en alleen bij de tweede ligt er een duidelijke draad om aan te trekken.

Wat neem je mee naar je huisarts?

Drie dingen. Of lopen de klacht verlicht, want dat is de kernvraag. Op welk moment van de dag het opkomt. En hoe je menstruaties het afgelopen jaar zijn geweest, in hevigheid en frequentie.

Vraag ook naar je ferritine, niet alleen naar je hemoglobine.

Dat is de meest praktische zin uit dit hele stuk. Als er bloed geprikt wordt en alleen je bloedbeeld wordt bepaald, blijft de vraag die hier het meest oplevert onbeantwoord. Noem er ook bij welke medicijnen je gebruikt, want sommige middelen kunnen deze klacht verergeren.

Voor het bredere beeld van deze fase is navigeren door de perimenopauze het startpunt.

Bronnen

1. Trotti LM, Becker LA. Iron for the treatment of restless legs syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2019;1:CD007834. PMID 30609006.
2. Allen RP, Picchietti DL, Auerbach M, et al. Evidence-based and consensus clinical practice guidelines for the iron treatment of restless legs syndrome/Willis-Ekbom disease in adults and children. Sleep Med. 2018;41:27-44. PMID 29425576.
3. Gossard TR, Trotti LM, Videnovic A, St Louis EK. Restless legs syndrome: contemporary diagnosis and treatment. Neurotherapeutics. 2021;18(1):140-155. PMID 33880737.
4. Zhu XY, Wu TT, Wang HM, et al. Correlates of nonanemic iron deficiency in restless legs syndrome. Front Neurol. 2020;11:298. PMID 32425874.
5. NHG-Standaard Slaapproblemen en slaapmiddelen (M23). Beschikbaar via richtlijnen.nhg.org.
6. Thuisarts. Ik heb rusteloze benen. Beschikbaar via thuisarts.nl.
7. RIVM. Cijfers over slaapproblemen in Nederland. Beschikbaar via rivm.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.