Prolactine te hoog: 8 oorzaken en de klachten die erbij horen

Een prolactine boven de referentiewaarde betekent lang niet altijd een hypofysegezwel. Medicijnen, stress rond de bloedafname en een trage schildklier verklaren samen een groot deel van de verhoogde uitslagen. Bij vrouwen wordt de waarde meestal aangevraagd vanwege een cyclus die stokt, melkachtige afscheiding of moeite met zwanger worden.

Wat ik jammer vind aan de meeste pagina hierover: ze springen meteen naar het prolactinoom. Dat is de zeldzaamste van de acht en de enige die echt schrikt.

Hieronder staan ze op volgorde van hoe vaak ze voorkomen, met daarna het deel dat op geen enkele Nederlandse consumentenpagina staat: waarom een enkele hoge uitslag vaak nog niets zegt.

Wat doet prolactine eigenlijk?

Prolactine wordt gemaakt in je hypofyse, het kliertje onder je hersenen. De bekendste taak is de melkproductie na een bevalling. Daarnaast remt prolactine bij hoge waarden de hormonen die je eisprong aansturen, en dat is precies waarom je cyclus erop reageert. Welk hormoon die eisprong in gang zet staat in LH waarde.

Die rem is een normaal mechanisme. Tijdens borstvoeding houdt het je cyclus tijdelijk stil, en dat is functioneel.

Buiten die periode is een hoge waarde een signaal dat er iets anders speelt.

1. Medicijnen

Dit is de meest voorkomende oorzaak van een verhoogd prolactine buiten zwangerschap, en tegelijk de makkelijkst te controleren. Middelen die dopamine blokkeren of verlagen halen de natuurlijke rem op prolactine weg.

Bij antipsychotica gebeurt dat bij een aanzienlijk deel van de gebruikers, met duidelijke verschillen tussen de middelen onderling (PMID 32243999). Ook sommige antidepressiva, maagmiddelen tegen misselijkheid en bloeddrukverlagers staan erom bekend.

Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt dit effect per middel. Neem je medicijnlijst mee naar je afspraak, dan is dit binnen een minuut nagekeken. Stop nooit zelf met een voorgeschreven middel om je waarde te verlagen.

2. Zwangerschap en borstvoeding

Tijdens de zwangerschap stijgt prolactine geleidelijk tot een veelvoud van de normale waarde. Na de bevalling blijft het hoog zolang je voedt.

Dat is de reden dat een zwangerschapstest ook hier vooropgaat. Een verhoogd prolactine bij een zwangere vrouw is een verwachte bevinding, geen afwijking.

3. Een trage schildklier

Bij een te traag werkende schildklier stijgt TRH, en TRH stimuleert niet alleen je schildklier maar ook je prolactine. Zo krijg je twee afwijkende waarden met een gedeelde oorzaak.

Daarom wordt TSH vrijwel altijd meegeprikt bij een verhoogd prolactine. Wordt de schildklier behandeld, dan normaliseert het prolactine er in veel gevallen achteraan. Hoe je die uitslag leest staat in schildklierwaarden uitgelegd.

4. Stress rond de bloedafname

Prolactine reageert op acute stress, en prikangst telt mee. Ook een fysiek inspannende ochtend, weinig slaap of borststimulatie kunnen de waarde tijdelijk omhoog duwen.

Die stijging is meestal bescheiden, maar bij een waarde net boven de bovengrens kan het net het verschil maken. Dat is de reden dat een licht verhoogde uitslag vaak gewoon herhaald wordt.

5. Prolactinoom

Dit is een goedaardig gezwelletje van de hypofyse dat zelf prolactine maakt. Het is de bekendste oorzaak en niet de meest voorkomende.

De hoogte van de waarde geeft hier richting. Waarden ver boven het tienvoudige van de bovengrens passen beter bij een prolactinoom dan bij medicatie of stress (PMID 21296991). Bij hoofdpijn met verandering in je gezichtsveld hoort altijd snel contact met je huisarts.

6. Andere hypofyse-oorzaken

Een gezwel dat zelf geen prolactine maakt kan de steel naar de hypofyse afklemmen. Dopamine bereikt de cellen dan niet meer, de rem valt weg en prolactine stijgt licht tot matig.

Het onderscheid met een prolactinoom is klinisch belangrijk en wordt met beeldvorming gemaakt, niet met bloed.

7. PCOS

Bij PCOS wordt soms een licht verhoogd prolactine gevonden. Of dat oorzakelijk samenhangt of naast elkaar bestaat, is niet uitgemaakt.

Praktisch betekent het dat een mild verhoogde waarde bij een vrouw met een lange cyclus en tekenen van androgeenoverschot niet automatisch de verklaring is. Zie PCOS testen.

8. Nier- en leveraandoeningen

Bij een sterk verminderde nierfunctie wordt prolactine trager afgebroken en stapelt het op. Bij gevorderde leverziekte gebeurt iets vergelijkbaars.

Deze twee staan onderaan omdat ze zelden de eerste verdenking zijn. Ze verklaren wel waarom nierwaarden vaak in hetzelfde pakket zitten.

Waarom zegt een eenmalige uitslag vaak nog niets?

Omdat een deel van het gemeten prolactine helemaal niet actief is. Prolactine kan aan een antilichaam gebonden raken tot een groot complex dat macroprolactine heet. De laboratoriumtest telt het gewoon mee, maar het complex komt je weefsel niet in en geeft dus geen klachten.

Bij een deel van de verhoogde uitslagen blijkt dit de hele verklaring te zijn (PMID 15949152). Laboratoria kunnen het aantonen met een eenvoudige voorbewerking, en die wordt in Nederland lang niet altijd standaard gedaan (PMID 23304187).

Neem twee vrouwen die allebei terugkomen met een prolactine van 900 mIU/l. De een heeft een cyclus die al een jaar hapert en melkachtige afscheiding. De ander heeft een normale cyclus en geen enkele klacht. Bij de tweede is macroprolactine een reeele verklaring, en zonder die extra bepaling loopt zij het risico op een MRI die niets oplevert.

Dit is het stukje dat ik op geen enkele Nederlandse consumentenpagina terugvind, terwijl het precies het verschil maakt tussen doorprikken en doorverwijzen. Vraag er gerust naar bij een uitslag die niet bij je klachten past.

Welke klachten horen bij een hoog prolactine?

Bij vrouwen staan cyclusveranderingen bovenaan: een langere cyclus, een cyclus die stopt, of moeite met zwanger worden. Melkachtige afscheiding uit de tepel komt voor maar ontbreekt vaak. Verder worden minder zin in seks, vaginale droogheid en hoofdpijn genoemd.

Bij een cyclus die helemaal wegblijft is amenorroe het bredere overzicht. Voor de libidokant zie weinig zin in seks.

Klachten die snel contact rechtvaardigen zijn nieuwe of veranderende hoofdpijn en uitval in je gezichtsveld, vooral aan de buitenranden. Die combinatie hoort bij druk op de oogzenuwkruising en wacht niet op een controle over drie maanden.

Hoe kun je je op de bloedafname voorbereiden?

Nuchter zijn is niet nodig. Wat wel helpt: plan de prik op een rustig moment, vermijd zware inspanning en borststimulatie in de uren ervoor, en zit een kwartier stil voordat er geprikt wordt.

Cyclusdag maakt voor prolactine weinig uit, in tegenstelling tot oestradiol en progesteron. Menstrueer je nog, dan kun je het gewoon combineren met de rest van je hormoonprofiel.

De achtergrond bij de waarde zelf staat op prolactine. Welke hormonen samen een bruikbaar beeld geven staat in hormonen onderzoek bij vrouwen, en hormonen vrouw sluit daarop aan.

Bespreek een afwijkende uitslag altijd met je huisarts. Thuisarts beschrijft de route die daarna volgt, en die begint vrijwel altijd met herhalen voordat er beeldvorming aan te pas komt.

Bronnen

1. Melmed S, Casanueva FF, Hoffman AR, et al. Diagnosis and treatment of hyperprolactinemia: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2011;96(2):273-288. PMID 21296991.
2. Gonzalez-Rodriguez A, Labad J, Seeman MV. Antipsychotic-induced hyperprolactinemia in aging populations: prevalence, implications, prevention and management. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry. 2020;101:109941. PMID 32243999.
3. Fahie-Wilson MN, John R, Ellis AR. Macroprolactin; high molecular mass forms of circulating prolactin. Ann Clin Biochem. 2005;42(Pt 3):175-192. PMID 15949152.
4. Shimatsu A, Hattori N. Macroprolactinemia: diagnostic, clinical, and pathogenic significance. Clin Dev Immunol. 2012;2012:167132. PMID 23304187.
5. Farmacotherapeutisch Kompas. Geneesmiddelen en hyperprolactinemie. Beschikbaar via farmacotherapeutischkompas.nl.
6. Thuisarts. Ik heb een afwijkende uitslag van mijn bloedonderzoek. Beschikbaar via thuisarts.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.