Testosteron tekort bij vrouwen: 9 symptomen

Bij een testosteron tekort bij vrouwen is er één symptoom met serieus onderzoek erachter: minder zin in seks. De andere klachten op zulke lijsten worden er wel aan toegeschreven, van vermoeidheid tot een sombere stemming. Maar ze laten zich in onderzoek slecht koppelen aan je bloedwaarde.

Dat onderscheid is de kern van dit artikel. Er bestaat namelijk geen afkapwaarde waarmee je bij vrouwen een tekort kunt vaststellen. Een internationale consensusverklaring van zestien vakverenigingen zegt het zo: geen enkele gemeten androgeenwaarde onderscheidt vrouwen met en zonder seksuele klachten (Davis, 2019). Daar zitten onder meer de Endocrine Society en de International Menopause Society achter.

Wat mij opvalt aan de Nederlandse pagina's hierover: ze sommen bijna allemaal acht tot twaalf symptomen op. Vrijwel geen enkele vermeldt erbij dat een bloedtest die symptomen niet kan bevestigen. Hieronder staan de negen klachten die het vaakst genoemd worden. Per klacht lees je wat het onderzoek er wel en niet over zegt.

Bestaat een testosteron tekort bij vrouwen?

Niet als afgebakend ziektebeeld, zoals dat bij mannen wel bestaat. Er is geen erkende aandoening "testosterontekort bij de vrouw" met een bijbehorende grenswaarde. Vrouwen maken testosteron aan in hun eierstokken en bijnieren. Dat niveau daalt geleidelijk met de jaren. Maar een lage uitslag op zichzelf zegt weinig over hoe je je voelt.

De verwarring komt deels uit de meting zelf. De gangbare directe bepalingen zijn in het lage vrouwelijke bereik onbetrouwbaar (Davis, 2019). Twee laboratoria kunnen bij dezelfde buis bloed andere getallen afgeven. Juist onderin het bereik is die spreiding het grootst.

Dat betekent niet dat testosteron er bij vrouwen niet toe doet. Het betekent dat de waarde je klachten niet verklaart, en dat een symptoomlijst iets anders is dan een diagnose.

9 symptomen die aan een testosteron tekort bij vrouwen worden toegeschreven

Hieronder de negen klachten die je het vaakst tegenkomt. Bij elk staat wat er in onderzoek over bekend is. Bij twee ervan is er bruikbare trialdata, bij één gaat het om een echt androgeen-afhankelijk kenmerk, en bij de rest ontbreekt de koppeling met je bloedwaarde.

1. Minder zin in seks

Dit is het enige symptoom waarbij behandeling met testosteron in gerandomiseerd onderzoek een duidelijk effect laat zien. Een meta-analyse van 36 trials met ruim 8.000 vrouwen vond bij postmenopauzale vrouwen een bescheiden verbetering van seksueel verlangen (Islam, 2019).

De consensusverklaring noemt dit dan ook de enige indicatie die op bewijs rust, en dan specifiek bij postmenopauzale vrouwen bij wie een verlangenstoornis is vastgesteld (Davis, 2019). Belangrijk detail: die vaststelling gebeurt in een gesprek, niet met een buisje bloed.

2. Minder opwinding en moeilijker klaarkomen

In dezelfde meta-analyse verbeterden ook opwinding, orgasme en seksuele bevrediging (Islam, 2019). Deze klachten horen bij hetzelfde beeld als punt 1 en worden meestal samen beoordeeld.

Ook hier geldt de kanttekening uit een Australisch onderzoek onder ruim duizend vrouwen: de testosteronwaarden van vrouwen met en zonder deze klachten liepen volledig door elkaar heen (Davis, 2005). Lage waarden kwamen net zo goed voor bij vrouwen zonder klachten.

3. Aanhoudende vermoeidheid

Vermoeidheid staat op vrijwel elke lijst, maar de beschikbare trials laten geen effect van testosteron op algemeen welbevinden zien (Davis, 2019). Dat maakt vermoeidheid een zwakke aanleiding om juist deze waarde te laten prikken.

Vermoeidheid heeft daarnaast oorzaken die zich wel goed in bloed laten zien, zoals een trage schildklier of een lage ijzervoorraad. Meer daarover lees je in bloedonderzoek hormonen vrouw: welke waarden worden getest.

4. Een vlakke of sombere stemming

De beschikbare data laten geen effect van testosteron op een depressieve stemming zien (Davis, 2019). De associatie die je online tegenkomt berust vooral op observaties, niet op gerandomiseerd onderzoek.

In de perimenopauze schommelt vooral oestradiol, en stemmingsklachten volgen vaker dat patroon dan je testosteronwaarde.

5. Verlies van spierkracht

Klinische trials hebben tot nu toe geen duidelijk positief effect op het houdings- en bewegingsapparaat laten zien (Davis, 2019). Krachtverlies met de jaren is echt, maar het laat zich niet terugvoeren op één hormoonwaarde.

De Endocrine Society kwam in een eerdere beoordeling tot dezelfde conclusie: buiten het seksuele domein ontbreekt het bewijs om testosteron bij vrouwen in te zetten (Wierman, 2014).

6. Moeite met concentreren

Er is onvoldoende bewijs om testosteron in te zetten voor cognitieve prestaties of om achteruitgang te vertragen (Davis, 2019). Brain fog rond de overgang wordt vaker in verband gebracht met slaap en met dalend oestradiol.

7. Minder schaamhaar en okselhaar

Dit is een van de weinige signalen op deze lijst die echt androgeen-afhankelijk zijn. Schaam- en okselhaar reageren op androgenen, en verlies ervan komt voor bij aandoeningen waarbij de aanmaak in de bijnier of de hypofyse daadwerkelijk is uitgevallen.

Het gaat dan om duidelijke ziektebeelden, niet om de gewone spreiding tussen vrouwen. Merk je dit samen met andere uitvalsverschijnselen, dan is dat een reden om het aan je huisarts voor te leggen.

8. Botontkalking

De beschikbare data ondersteunen geen effect van testosteronbehandeling op de botdichtheid (Davis, 2019). Botverlies na de overgang wordt vooral in verband gebracht met dalend oestrogeen, niet met androgenen.

9. Een droge huid en dunner hoofdhaar

Huid en haar reageren op meerdere hormonen tegelijk, waaronder schildklierhormoon en oestrogeen. Een specifieke koppeling met een laag testosteron bij vrouwen is in onderzoek niet overtuigend gelegd.

Welke van deze symptomen bevestigt je bloedwaarde?

Geen enkele, in de zin van een getal dat de klacht aantoont. Deze tabel zet de negen klachten naast wat het onderzoek erover zegt. Zie het als een leeshulp bij wat je online tegenkomt, niet als een diagnose.

Neem twee vrouwen van 46 met precies dezelfde uitslag: testosteron totaal 0,4 nmol/l, net boven de ondergrens. De eerste heeft geen klachten. Zij slikt de pil, en die verhoogt haar SHBG, waardoor het vrije deel daalt. De tweede merkt al een jaar dat haar verlangen weg is. Zelfde getal, twee heel verschillende verhalen. Het getal onderscheidt ze niet.

Testosteron waarde vrouw: wat is normaal?

Bij volwassen vrouwen ligt testosteron totaal meestal tussen 0,29 en 1,67 nmol/l. Vrij testosteron ligt meestal tussen 3 en 29 pmol/l. Ter vergelijking: bij mannen ligt totaal testosteron rond de 8,6 tot 29 nmol/l, een factor tien tot twintig hoger.

Die referentiewaarden verschillen per laboratorium en per meetmethode. Dat is geen detail. Onderin het vrouwelijke bereik is de meting namelijk het minst betrouwbaar (Davis, 2019). Een uitslag net onder de ondergrens weegt daarom anders dan een waarde die duidelijk verhoogd is.

De verhouding met SHBG is vaak informatiever dan testosteron alleen. SHBG bindt testosteron, dus als SHBG stijgt, bijvoorbeeld door de pil, daalt het vrije deel terwijl het totaal gelijk kan blijven. Dat mechanisme staat uitgewerkt in SHBG bij vrouwen.

Verandert je testosteron in de overgang?

Minder dan veel mensen denken. Testosteron daalt bij vrouwen geleidelijk met de leeftijd, niet door de menopauze zelf. Een onderzoek volgde ruim 1.400 vrouwen. Rond het veertigste levensjaar lag het niveau ongeveer op de helft van dat bij vrouwen van begin twintig. De natuurlijke overgang gaf daarbovenop geen extra daling (Davison, 2005).

Er is één duidelijke uitzondering: het operatief verwijderen van beide eierstokken. Daarbij valt een aanzienlijk deel van de aanmaak in één keer weg, en dat is een ander verhaal dan een geleidelijke daling over twintig jaar.

Voor de klachten die de meeste vrouwen in deze fase herkennen, van opvliegers tot slecht slapen, wijst het onderzoek vooral naar oestradiol en FSH. Welke waarden daarbij horen lees je in bloedprikken voor de overgang, en de vroege variant staat in vervroegde overgang: 11 symptomen die je kunt herkennen.

Wanneer is testosteron meten bij vrouwen wel zinvol?

Vaker aan de hoge kant dan aan de lage. Sommige klachten wijzen op een teveel aan androgenen: overbeharing in mannelijk patroon, hardnekkige acne of een cyclus die wegblijft. Dan kan testosteron samen met andere waarden richting geven. Dat is ook de context waarin het bij de beoordeling van PCOS wordt gebruikt (Teede, 2023).

Bij verhoogde waarden speelt het meetprobleem uit de inleiding veel minder, simpelweg omdat je dan ruim boven het onbetrouwbare lage bereik uitkomt. Herken je dat beeld, lees dan PCOS symptomen herkennen en PCOS testen: welke hormonen en bloedwaarden.

Daarnaast zijn er situaties waarin de aanmaak echt kan zijn weggevallen, zoals na het verwijderen van beide eierstokken of bij een aandoening van de hypofyse of de bijnier. Dat zijn beoordelingen die in de spreekkamer thuishoren, niet op een symptoomlijst.

Sommige vrouwen laten hun hormoonwaarden meten om een gesprek concreter te maken. Bij Lunara kun je bijvoorbeeld losse waarden bekijken zoals testosteron totaal en SHBG, of een breder hormoononderzoek voor vrouwen laten doen.

Wanneer leg je deze klachten voor aan je huisarts?

Dat is een gesprek, geen vast schema. Een paar signalen maken dat gesprek concreter: verlies van schaam- of okselhaar, klachten die begonnen na het verwijderen van je eierstokken, of een verminderd verlangen dat je zelf als belastend ervaart en dat langer aanhoudt.

Wijst je beeld juist op een teveel aan androgenen, denk aan toenemende beharing in het gezicht of op de borst, een diepere stem of een cyclus die wegblijft, dan is dat eveneens iets om voor te leggen.

Mijn advies blijft nuchter. Schrijf op welke klachten je hebt en sinds wanneer, en verwacht van een testosteronwaarde niet dat die het antwoord geeft. Voor de meeste klachten op deze lijst is dat getal simpelweg niet de verklaring.

Bronnen

1. Davis SR, Baber R, Panay N, et al. Global Consensus Position Statement on the Use of Testosterone Therapy for Women. J Clin Endocrinol Metab. 2019;104(10):4660-4666. PMID 31498871.
2. Islam RM, Bell RJ, Green S, et al. Safety and efficacy of testosterone for women: a systematic review and meta-analysis of randomised controlled trial data. Lancet Diabetes Endocrinol. 2019;7(10):754-766. PMID 31353194.
3. Davis SR, Davison SL, Donath S, Bell RJ. Circulating androgen levels and self-reported sexual function in women. JAMA. 2005;294(1):91-96. PMID 15998895.
4. Davison SL, Bell R, Donath S, et al. Androgen levels in adult females: changes with age, menopause, and oophorectomy. J Clin Endocrinol Metab. 2005;90(7):3847-3853. PMID 15827095.
5. Wierman ME, Arlt W, Basson R, et al. Androgen therapy in women: a reappraisal: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2014;99(10):3489-3510. PMID 25279570.
6. Teede HJ, Tay CT, Laven J, et al. Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. J Clin Endocrinol Metab. 2023;108(10):2447-2469. PMID 37580314.

Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.