Opvliegers zonder overgang: 8 oorzaken

Opvliegers komen lang niet altijd door de overgang. De oorzaken lopen uiteen van een te snel werkende schildklier tot medicijnen, bloedarmoede en schommelende bloedsuiker, en die geven allemaal dezelfde plotselinge warmtegolf.

In een onderzoek onder 795 oudere huisartspatiënten had 8 procent last van opvliegers (Mold, 2004). 18 procent had minstens één soort zweetaanval. Lang niet iedereen daarvan zat in de overgang.

Wat mij opvalt: bijna elk Nederlands artikel neemt meteen aan dat de overgang de verklaring is. Voor de grootste groep klopt dat. Maar een vrouw van 32 met een snelle schildklier raakt zo soms een half jaar kwijt. Pas daarna prikt iemand haar TSH.

Kun je opvliegers hebben zonder in de overgang te zijn?

Ja, dat kan. Een opvlieger ontstaat in je temperatuurregeling in de hersenen, niet in je eierstokken. Alles wat dat systeem prikkelt kan een warmtegolf uitlokken: schildklierhormoon, adrenaline, koorts, alcohol of bepaalde medicijnen. Dalend oestrogeen is de bekendste ingang, maar het is er één van meerdere.

Je lichaam heeft een temperatuurzone waarin het zich prettig voelt. Bij opvliegers wordt die zone smaller (Freedman, 2014). Een kleine stijging is dan al genoeg om zweten en vaatverwijding aan te zetten.

Thuisarts.nl koppelt opvliegers vooral aan de overgang. Dat klopt voor de meeste vrouwen boven de 45. Zit je daar ruim onder, dan is verder kijken logisch.

8 oorzaken van opvliegers naast de overgang

Hieronder staan acht oorzaken die dezelfde klacht kunnen geven. Bij vijf ervan kan bloedonderzoek richting geven. De andere drie herken je vooral aan het patroon: het moment waarop de warmte komt, en wat je vlak daarvoor deed of at.

1. Een schildklier die te snel werkt

Bij hyperthyreoïdie maakt je schildklier te veel hormoon aan. Warmte-intolerantie, transpireren, hartkloppingen, gewichtsverlies en onrust horen bij dat beeld (De Leo, 2016). Van alle oorzaken in deze lijst wordt deze het vaakst voor de overgang aangezien.

Twee waarden geven de meeste richting: TSH en vrij T4. Bij een te snelle schildklier is TSH meestal verlaagd terwijl vrij T4 stijgt. Meer hierover lees je in snel werkende schildklier: symptomen, oorzaken en testen.

2. Stress, angst en paniek

Bij spanning geeft je lichaam adrenaline af. Je hartslag gaat omhoog, je bloedvaten verwijden en je krijgt het warm. Bij een paniekaanval kan dat binnen seconden gebeuren, vaak met hartkloppingen en een benauwd gevoel erbij.

Langdurige stress werkt trager, via cortisol. Eén losse meting zegt daarbij weinig, het verloop over de dag zegt meer. We schreven eerder over cortisol te hoog en chronische stress.

3. Medicijnen die warmte uitlokken

Een flink aantal medicijnen noemt opvliegers of blozen als bijwerking. Tamoxifen is het bekendste voorbeeld. Ook sommige antidepressiva, opioïden, calciumantagonisten en middelen tegen osteoporose kunnen het geven.

Het Farmacotherapeutisch Kompas vermeldt per middel de gemelde bijwerkingen. Begonnen je opvliegers vlak na een nieuw recept? Leg dat dan voor aan je huisarts of apotheker. Stop nooit op eigen houtje met een voorgeschreven medicijn.

4. Vervroegde overgang voor je 40e

Bij ongeveer 1 op de 100 vrouwen stoppen de eierstokken voor het 40e levensjaar met werken (Nelson, 2009). Technisch gezien is dat wel degelijk een overgang, maar zo vroeg dat vrijwel niemand eraan denkt.

FSH en oestradiol geven hier richting: FSH stijgt terwijl oestradiol daalt. Herken je meer signalen, lees dan vervroegde overgang: 11 symptomen die je kunt herkennen.

5. Bloedarmoede en ijzertekort

Bij bloedarmoede vervoert je bloed minder zuurstof. Je hart compenseert door sneller te pompen. Dat kan aanvoelen als warmte, duizeligheid en zweten bij lichte inspanning.

Hemoglobine laat bloedarmoede zien, ferritine laat je ijzervoorraad zien. Die twee kunnen uit elkaar lopen: je voorraad kan al laag zijn terwijl je hemoglobine nog normaal oogt. Meer daarover in bloedarmoede bij vrouwen.

6. Schommelende bloedsuiker

Een snelle daling van je bloedsuiker zet dezelfde stressreactie aan: adrenaline, trillen, zweten en warmte. Veel vrouwen merken dit een paar uur na een koolhydraatrijke maaltijd, of juist na een overgeslagen lunch.

Nuchtere glucose en HbA1c geven een indruk van hoe je bloedsuiker zich gemiddeld gedraagt. Komt de warmte steeds rond hetzelfde moment na het eten, dan is dat het patroon om op te schrijven.

7. Alcohol, cafeïne en pittig eten

Alcohol verwijdt je bloedvaten, waardoor je huid warm aanvoelt en rood kan kleuren. Capsaïcine uit pepers prikkelt receptoren die je hersenen als hitte lezen. Cafeïne doet er via adrenaline nog een schepje bovenop.

Dit is de makkelijkste groep om zelf te toetsen. Komt de warmte binnen twintig minuten na een glas wijn of een curry, dan heb je je antwoord waarschijnlijk al gevonden. Bij deze oorzaken blijft het vaak bij warmte zonder veel zweten.

8. Koorts, infecties en zeldzamere aandoeningen

Koorts door een infectie geeft warmte en nachtzweten. Zeldzamer zijn aandoeningen zoals het carcinoïdsyndroom of bepaalde lymfomen, waarbij nachtzweten samengaat met gewichtsverlies of aanhoudende koorts.

Hier hoort een nuchtere kanttekening bij. Een systematisch overzicht keek naar nachtzweten in de huisartspraktijk (Mold, 2012). De klassieke ernstige oorzaken bleken zelden de verklaring. De levensverwachting van deze patiënten was normaal. Nachtzweten op zichzelf is dus geen alarmsignaal.

Welke bloedwaarde hoort bij welke oorzaak?

Deze tabel zet de acht oorzaken naast wat er eventueel te meten valt. Zie het als een denkhulp om je klachten te ordenen, niet als een diagnose. Welke waarden in jouw situatie zinvol zijn, bepaalt je huisarts samen met jou.

Neem twee vrouwen van 41 met dezelfde klacht: acht opvliegers per dag. Bij de eerste is TSH 2,1 mU/l en FSH 38 U/l. Dat past bij de overgang. Bij de tweede is TSH 0,05 mU/l en FSH 5 U/l. Dat wijst eerder op een schildklier die te snel werkt. Zelfde klacht, ander spoor.

Hoeveel opvliegers per dag is normaal?

Er bestaat geen afgesproken grens. In het onderzoek van Mold had 8 procent van de deelnemers er hinder van. Die hinder woog zwaarder dan het aantal. Eén opvlieger die je nachtrust sloopt telt zwaarder dan vijf die je nauwelijks merkt.

Bijhouden hoe vaak en wanneer ze komen zegt daarom meer dan een getal. Een notitie op je telefoon volstaat: tijdstip, hoe lang, en wat je ervoor deed of at.

Na twee weken zie je meestal al een patroon. Dat patroon is precies wat je huisarts nodig heeft.

Kun je opvliegers krijgen van stress?

Ja. Bij spanning komt adrenaline vrij, je bloedvaten verwijden en je huid wordt warm. Dat kan binnen seconden gebeuren, helemaal los van je hormoonstatus. Bij langdurige stress speelt cortisol mee. Dat hormoon beïnvloedt onder andere je slaap, je hartslag en je temperatuurregeling.

Het lastige is dat stress en de overgang elkaar versterken. Slecht slapen maakt je gevoeliger voor stress, en stress maakt opvliegers heftiger. Welke van de twee begon, is achteraf vaak niet meer te zeggen.

Voor de volledigheid: ook de eerste symptomen van de overgang kunnen jaren voor je laatste menstruatie beginnen. Stress en perimenopauze sluiten elkaar niet uit.

Wanneer laat je opvliegers nakijken?

Dat is een gesprek met je huisarts, geen vast schema. Sommige signalen maken dat gesprek dringender. Denk aan opvliegers ruim voor je 40e, gewichtsverlies zonder duidelijke reden, aanhoudende koorts, hartkloppingen in rust, of nachtzweten waarvan je beddengoed doorweekt raakt.

Sommige vrouwen laten alvast een paar waarden meten. Het gesprek wordt daar concreter van. Bij Lunara kun je bijvoorbeeld je oestradiol laten testen, of losse waarden bekijken zoals TSH.

Mijn advies blijft simpel. Noteer twee weken lang wanneer de warmte komt, neem die lijst mee naar je afspraak, en vraag expliciet of je schildklier is meegenomen. Dat ene zinnetje scheelt soms maanden.

Bronnen

1. Freedman RR. Menopausal hot flashes: mechanisms, endocrinology, treatment. J Steroid Biochem Mol Biol. 2014. PMID 24012626.
2. De Leo S, et al. Hyperthyroidism. Lancet. 2016. PMID 27038492.
3. Nelson LM. Clinical practice. Primary ovarian insufficiency. N Engl J Med. 2009. PMID 19196677.
4. Mold JW, et al. Night sweats: a systematic review of the literature. J Am Board Fam Med. 2012. PMID 23136329.
5. Mold JW, et al. Prevalence and predictors of night sweats, day sweats, and hot flashes in older primary care patients: an OKPRN study. Ann Fam Med. 2004. PMID 15506569.
6. Farmacotherapeutisch Kompas. Bijwerkingen per geneesmiddel. Beschikbaar via farmacotherapeutischkompas.nl.
7. Thuisarts.nl (NHG). Ik ben in de overgang. Beschikbaar via thuisarts.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.