Droge ogen in de overgang komen zelden doordat je te weinig traanvocht maakt. Meestal verdampt je traanfilm te snel. In de Nederlandse Lifelines-studie onder 79.866 deelnemers had 9,1% last van droge ogen, en dat aandeel loopt op met de leeftijd (PMID 32376389).
Dat verschil klinkt technisch. Het bepaalt wel of kunsttranen je helpen of dat ze wegspoelen wat je nog hebt.
Wat mij aan dit onderwerp opvalt: bijna elke Nederlandse pagina hierover wijst naar oestrogeen. Het best onderbouwde spoor loopt via je androgenen, en dat wordt bijna nooit genoemd.
Waarom worden je ogen droog in de overgang?
Omdat de kliertjes in de rand van je ooglid minder goed gaan werken. Die meibomklieren maken het dunne vetlaagje dat je traanfilm afsluit. Ze zijn gevoelig voor androgenen, en je androgenen dalen in deze fase mee. Zonder dat vetlaagje verdampt je traanvocht sneller, ook als je er genoeg van aanmaakt.
Dat is geen zijspoor. Onderzoek vond androgeenreceptoren in de celkernen van de meibomklieren zelf (PMID 12114274).
In datzelfde onderzoek kregen mensen die anti-androgeenmedicatie gebruikten meer problemen met die klieren, een tranenfilm die sneller opbrak en meer klachten. Het patroon draait dus mee met de androgenen, niet alleen met oestrogeen.
Over oestrogeen zelf is het beeld rommeliger dan je online leest. Het grote TFOS DEWS II-rapport over sekse en hormonen zet oestrogeen nadrukkelijk naast androgenen, schildklierhormoon, cortisol, insuline en zelfs je chromosomen (PMID 28736336). Eén hormoon als verklaring is te simpel.
Neem twee vrouwen van 52. De een heeft ogen die vooral 's avonds branden na een dag beeldscherm. De ander wordt wakker met ogen die aanvoelen alsof er zand in zit. Zelfde leeftijd, zelfde hormonale fase, en toch een ander mechanisme aan het werk.
Welk type droge ogen hoort bij de overgang?
Meestal het verdampingstype. Je maakt genoeg traanvocht, maar het vetlaagje eroverheen is te dun, waardoor de film te snel opbreekt. Het andere type, waarbij je traanklier zelf te weinig produceert, komt ook voor. De klachten lijken op elkaar, terwijl wat eraan helpt verschilt.
Dit onderscheid mis ik op vrijwel elke pagina die hierover gaat.
| Verdampingstype | Tekorttype | |
|---|---|---|
| Wat er mis is | Te weinig vet op de traanfilm | Te weinig traanvocht |
| Waar het zit | Meibomklieren in de ooglidrand | Traanklier |
| Hoe het voelt | Branderig, erger tegen de avond, korrelig gevoel | Droog en schraal, vaak de hele dag door |
| Wat vaak opvalt | Ogen die juist gaan tranen als reactie | Ook een droge mond of droge slijmvliezen elders |
| Hormonale link | Vooral androgenen | Wisselend, minder duidelijk |
Kijk vooral naar de laatste rij van de vierde kolom. Ogen die gaan tranen terwijl ze droog zijn, klinkt tegenstrijdig, en het is juist een klassiek teken van het verdampingstype. Je oog reageert op de prikkeling met een golf waterig vocht dat het probleem niet oplost.
Droogte die tegelijk elders opduikt, in je huid of slijmvliezen, is een ander verhaal. Die kant werk ik uit in jeuk in de overgang.
Helpt hormoontherapie tegen droge ogen?
Daar spreekt het onderzoek zichzelf tegen, en dat is een eerlijker antwoord dan je online meestal krijgt. Het grootste onderzoek vond juist méér droge ogen bij vrouwen die hormoontherapie gebruikten. Kleinere studies vonden precies het omgekeerde. Er is dus geen basis om te zeggen dat het je ogen helpt.
De cijfers laten zien hoe ver die twee uit elkaar liggen.
In een onderzoek onder 25.665 postmenopauzale vrouwen hadden gebruiksters van oestrogeen alleen een oddsratio van 1,69 voor droge ogen (PMID 11694152). Elke drie jaar extra gebruik hing samen met ongeveer 15% meer kans. Een latere samenvatting van negen gerandomiseerde studies bij in totaal 612 vrouwen vond juist een tranenfilm die gemiddeld 2,09 seconden langer heel bleef (PMID 32520901).
Die tweede groep studies is klein en kort, en meet vooral technische uitkomsten. De eerste is groot maar observationeel. Beide hebben hun zwakke plek.
Wat je hieruit wel kunt meenemen: als je ogen slechter werden nadat je met hormoontherapie begon, verbeeld je je dat waarschijnlijk niet. Dat is een gesprek met je huisarts of gynaecoloog waard. Welke waarden in deze fase precies verschuiven staat in hormoonbalans in de overgang.
Wanneer is het niet de overgang?
Als de droogte niet bij je ogen blijft. Droge ogen samen met een droge mond is een specifiek patroon dat bij het syndroom van Sjögren past, een auto-immuunziekte die vooral vrouwen treft. Ook een schildklier die te traag of te snel werkt kan je ogen droger maken. Beide zijn in bloed te onderzoeken.
De leeftijd waarop Sjögren piekt, maakt dit lastig.
Uit een samenvatting van het beschikbare onderzoek komt een verhouding van bijna elf vrouwen op één man, met een gemiddelde leeftijd van 56 jaar bij de diagnose (PMID 24938285). Dat is precies de fase waarin vrouwen hun droogte aan de overgang toeschrijven, en waarin hun omgeving dat beaamt.
Opvallend genoeg noemt Thuisarts bij droge ogen wel Sjögren en schildklierziekte als mogelijke oorzaken, maar de overgang niet. De pagina's die het over de overgang hebben, noemen Sjögren dan weer nergens. Die twee helften van het verhaal komen nauwelijks samen.
Je huisarts kan bepalen of aanvullend onderzoek nodig is. Bij een auto-immuunspoor gaat het meestal om ANA en antistoffen tegen SSA en SSB. Voor de schildklierkant om TSH en vrij T4. Een menopauze onderzoek kijkt naar de hormonale kant van het verhaal en niet naar die auto-immuunkant.
Wat neem je mee naar je huisarts?
Vier dingen, en ze zijn allemaal in een week te noteren. Op welk moment van de dag je ogen het slechtst zijn. Of je ook elders droogte merkt, vooral je mond. Of je ogen soms juist tranen. En of er iets veranderde toen je met medicatie begon of stopte, hormoontherapie meegerekend.
Dat lijstje stuurt het gesprek een stuk beter dan "mijn ogen zijn droog".
Ga eerder langs bij pijn in het oog zelf, bij zicht dat achteruitgaat, bij een rood oog dat niet wegtrekt of bij klachten aan één kant. Die horen niet vanzelfsprekend bij het overgangsverhaal.
Andere klachten uit deze fase die zelden aan hormonen worden gekoppeld, staan in oorsuizen in de overgang. Voor het bredere beeld is navigeren door de perimenopauze het startpunt.
Bronnen
- Vehof J, Snieder H, Jansonius N, Hammond CJ. Prevalence and risk factors of dry eye in 79,866 participants of the population-based Lifelines cohort study in the Netherlands. Ocul Surf. 2021;19:83-93. PMID 32376389.
- Sullivan DA, Sullivan BD, Evans JE, et al. Androgen deficiency, Meibomian gland dysfunction, and evaporative dry eye. Ann N Y Acad Sci. 2002;966:211-222. PMID 12114274.
- Sullivan DA, Rocha EM, Aragona P, et al. TFOS DEWS II Sex, Gender, and Hormones Report. Ocul Surf. 2017;15(3):284-333. PMID 28736336.
- Schaumberg DA, Buring JE, Sullivan DA, Dana MR. Hormone replacement therapy and dry eye syndrome. JAMA. 2001;286(17):2114-2119. PMID 11694152.
- Hao Y, Xiaodan J, Jiarui Y, Xuemin L. The effect of hormone therapy on the ocular surface and intraocular pressure for postmenopausal women: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Menopause. 2020;27(8):929-940. PMID 32520901.
- Qin B, Wang J, Yang Z, et al. Epidemiology of primary Sjogren's syndrome: a systematic review and meta-analysis. Ann Rheum Dis. 2015;74(11):1983-1989. PMID 24938285.
- Stapleton F, Alves M, Bunya VY, et al. TFOS DEWS II Epidemiology Report. Ocul Surf. 2017;15(3):334-365. PMID 28736337.
- Thuisarts. Ik heb droge ogen. Beschikbaar via thuisarts.nl.
Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.
Auteur
