Eierstokcyste: soorten, symptomen en wanneer onderzoek zinvol is

Bij een echo hoor je opeens: "er zit een cyste op je eierstok". Dat woord landt zwaar, terwijl de meeste eierstokcysten goedaardig zijn en vanzelf verdwijnen. Een groot deel ontstaat gewoon door je cyclus.

Ik vind dat vrouwen dit veel te laat te horen krijgen. De schrik komt eerst, de uitleg pas daarna.

Hieronder lees je welke soorten cysten er zijn, wanneer klachten wél om onderzoek vragen, en wat bloedonderzoek in dit verhaal betekent. Want dat is een kleinere rol dan je waarschijnlijk denkt.

Wat is een eierstokcyste?

Een eierstokcyste, ook ovariumcyste genoemd, is een met vocht gevuld blaasje op of in je eierstok. De meeste ontstaan tijdens je normale cyclus: een follikel die geen eicel loslaat, of een gele lichaam dat blijft bestaan. Zulke functionele cysten zijn goedaardig en lossen meestal binnen een paar cycli vanzelf op.

Een cyste is dus geen gezwel en meestal geen ziekte.

Daarnaast bestaan er cysten die niet uit je cyclus voortkomen. Een chocoladecyste (endometrioom) hoort bij endometriose en is gevuld met oud bloed. Een dermoidcyste bevat weefsel zoals vet of haar. Die verdwijnen niet vanzelf.

Bij vrouwen met PCOS ligt het weer anders. De "cystes" op de echo zijn dan geen echte cysten, maar veel kleine, onrijpe follikels. Lees daarover onze pillar PCOS: diagnose en moderne behandeling begrijpen.

Wat zijn de symptomen van een eierstokcyste?

De meeste eierstokcysten geven geen enkele klacht en worden bij toeval gevonden. Geven ze wel klachten, dan gaat het meestal om zeurende pijn of een drukkend gevoel aan één kant van je onderbuik, een opgeblazen buik, pijn bij het vrijen of een cyclus die verandert. De pijn zit vaak aan één kant, en dat is een nuttig detail voor je arts.

Een cyste die knapt of draait geeft een heel ander beeld: plotse, heftige pijn.

De tabel hieronder helpt je onderscheiden wat rustig kan worden bekeken en wat niet kan wachten.

Over gewicht nog dit, want er wordt veel over gezocht. Een cyste kan je buik boller maken door de omvang zelf of door een opgeblazen gevoel. Van echte gewichtstoename over je hele lichaam is bij een gewone cyste geen sprake.

Hoe weet je of je een eierstokcyste hebt?

Een eierstokcyste wordt gezien op een echo, meestal een inwendige echo via de vagina. Daarop beoordeelt de arts de grootte, de inhoud en de wand van de cyste. Gynaecologen gebruiken daarvoor vaste beoordelingsregels, zoals de IOTA-criteria, die goed onderscheid maken tussen goedaardige en verdachte cysten (Vilendecic, 2023).

Bloed prikken hoort hier dus niet als eerste stap bij.

Vaak volgt na een eerste echo simpelweg een controle-echo na een paar maanden. Een functionele cyste is dan meestal verdwenen. Blijft hij bestaan of groeit hij, dan kijkt de gynaecoloog verder.

Stel dat de gynaecoloog een gladwandige cyste van 4 cm ziet, gevuld met helder vocht. Dat beeld past bij een functionele cyste, en dan is een controle-echo over 3 maanden vaak de hele behandeling. Ziet zij een cyste met schotjes of een onregelmatige wand, dan volgt aanvullend onderzoek. Het beeld op de echo stuurt de beslissing, niet je bloedwaarde.

Wat zegt bloedonderzoek over een cyste?

Bloedonderzoek kan een eierstokcyste niet aantonen, niet uitsluiten en niet beoordelen. De tumormarker CA-125 wordt soms geprikt bij een cyste die op de echo onduidelijk is, maar hij is bij goedaardige cysten regelmatig verhoogd (Sharma, 2020). Als losse test buiten de spreekkamer levert hij daarom vooral onnodige onrust op.

Ik zeg het maar gewoon: wij verkopen deze marker niet, en dat is een bewuste keuze.

Er bestaat in Nederland ook geen bevolkingsonderzoek naar eierstokkanker. Het RIVM voert bevolkingsonderzoek uit naar borstkanker, baarmoederhalskanker en darmkanker, en eierstokkanker staat daar niet bij. Dat is geen vergissing: in een grote Britse studie onder ruim 200.000 vrouwen verlaagde screening met CA-125 en echo de sterfte aan eierstokkanker niet (Menon, 2021).

Waar bloedonderzoek wél kan helpen als je klachten hebt rond je cyclus:

• Hormonen: bij een grillige cyclus geeft een hormoonprofiel inzicht in wat er hormonaal speelt
• Zwangerschapstest (hCG): hoort standaard bij plotse eenzijdige buikpijn, om een buitenbaarmoederlijke zwangerschap uit te sluiten
• Ferritine en Hb: als je daarnaast hevig menstrueert en moe bent

De Hormonen Vrouw meet een set hormonen in één afname. Dat vertelt je iets over je cyclus, niet over de cyste zelf. Dat onderscheid blijven we eerlijk maken.

Wil je meer weten over de tumormarker die hier steeds langskomt? Lees dan CA-125 waarde: wat deze tumormarker wel en niet zegt.

Wanneer ga je naar de huisarts?

Bel direct bij plotse, heftige pijn aan één kant van je onderbuik, zeker met misselijkheid of duizeligheid. Maak een gewone afspraak bij aanhoudende buikpijn, een opgeblazen gevoel dat niet weggaat, pijn bij het vrijen of bloedverlies na de overgang. Bij die laatste klacht is onderzoek altijd nodig.

Je klachten hoeven niet dramatisch te zijn om ze te melden.

Ga in elk geval langs bij:

• Plotse heftige eenzijdige buikpijn, met of zonder misselijkheid
• Buikklachten die langer dan een paar weken aanhouden
• Een buik die geleidelijk boller wordt zonder duidelijke reden
• Bloedverlies terwijl je al door de overgang bent

Over dat laatste hebben we een apart artikel geschreven, omdat het altijd onderzocht hoort te worden: bloedverlies na de overgang.

Hoor je bij een echo dat er een cyste is gevonden, vraag dan meteen twee dingen: hoe groot is hij, en wanneer wordt hij opnieuw bekeken. Met die twee antwoorden weet je precies waar je aan toe bent.

Veelgestelde vragen

Zijn eierstokcysten gevaarlijk?

De meeste eierstokcysten zijn goedaardig en verdwijnen vanzelf, zeker de functionele cysten die uit je cyclus ontstaan. Een cyste kan wel knappen of draaien, wat plotse heftige pijn geeft en snelle beoordeling vraagt. Bij twijfel op de echo kijkt de gynaecoloog verder.

Kun je een eierstokcyste met bloedonderzoek aantonen?

Nee. Een cyste wordt gezien op een echo. De tumormarker CA-125 kan bij goedaardige cysten verhoogd zijn en zegt op zichzelf te weinig. Bloedonderzoek is hier nuttig voor andere vragen, zoals je hormonen, een zwangerschapstest of je ijzerwaarden bij hevig bloedverlies.

Krijg je van een eierstokcyste een dikke buik?

Een grotere cyste kan je buik boller laten voelen of op je blaas en darmen drukken, wat een opgeblazen gevoel geeft. Echte gewichtstoename over je hele lichaam hoort daar niet bij. Houdt een boller wordende buik aan, bespreek dat dan met je huisarts.

Bronnen

1. Vilendecic Z, et al. Accuracy of IOTA simple rules, IOTA ADNEX model, RMI, and subjective assessment for preoperative adnexal mass evaluation. Gynecologic and Obstetric Investigation, 2023. PMID 36716716.
2. Sharma D, Vinocha A. Benign ovarian cysts with raised CA-125 levels. Journal of Laboratory Physicians, 2020. PMID 33390678.
3. Menon U, et al. Ovarian cancer population screening and mortality after long-term follow-up in the UK Collaborative Trial of Ovarian Cancer Screening (UKCTOCS). The Lancet, 2021. PMID 33991479.
4. RIVM. Bevolkingsonderzoeken naar kanker in Nederland. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Beschikbaar via rivm.nl.
5. Thuisarts.nl. Ik heb een cyste op mijn eierstok. Nederlands Huisartsen Genootschap. Beschikbaar via thuisarts.nl.

Elk bloedtestresultaat via Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Voor de beoordeling van een cyste bespreek je je klachten met je huisarts of gynaecoloog.