Droge mond in de overgang: oorzaken en wanneer het iets anders is

Een droge mond in de overgang hangt maar losjes samen met hoeveel speeksel je echt aanmaakt. In een onderzoek waarin de speekselvloed daadwerkelijk werd gemeten, produceerden vrouwen in de overgang minder speeksel bij stimulatie dan de controlegroep, terwijl zij niet meer klachten van een droge mond rapporteerden (PMID 23713645).

Minder speeksel, hetzelfde gevoel. En andersom komt net zo vaak voor.

Dat is precies waarom dit onderwerp zo onbevredigend is om over te lezen. De meeste pagina's leggen uit dat oestrogeen daalt en je slijmvliezen droger worden, en stoppen daar. Er speelt aantoonbaar meer mee.

Waarom krijg je een droge mond in de overgang?

Waarschijnlijk door je slijmvliezen, en niet door je speekselklieren alleen. Oestrogeen werkt in op slijmvlies door je hele lichaam heen, en dat is dezelfde reden dat droge ogen en vaginale droogheid in deze fase vaker voorkomen. Je mond is daar een van de plekken van, niet de enige.

Het is een systeemverhaal, geen mondverhaal.

Dat je speekselklieren erbij betrokken zijn, is redelijk goed beschreven in overzichtsartikelen over de mond en de overgang (PMID 19324502, PMID 36276621). Wat lastiger blijkt, is het verband tussen gemeten speeksel en ervaren droogte hard maken. Dat lukte in het genoemde onderzoek juist niet.

Er is nog een verklaring die zelden wordt genoemd. In een onderzoek onder 118 vrouwen met een gemiddelde leeftijd van 49,9 jaar hing het totale aantal medicijnen dat iemand gebruikte samen met een droge mond, net als het gebruik van psychofarmaca en van behandeling voor overgangsklachten (PMID 34355462).

Medicatie is een van de bekendste oorzaken van een droge mond, en rond deze leeftijd gaan mensen vaak meer middelen gebruiken. Dat is geen hormonaal verhaal, en het wordt op vrijwel elke overgangspagina overgeslagen.

Wat hoort er nog meer bij dit patroon?

Droge ogen, een droge neus en soms een branderige tong. In datzelfde onderzoek hingen een plakkerig gevoel in de mond, een branderige tong en een droge neus allemaal samen met een droge mond, net als 14 van de 21 onderzochte overgangsklachten (PMID 34355462).

Droogte komt zelden alleen.

Dat is nuttige informatie, want het verplaatst de vraag. Als je mond droog is en je ogen ook, dan gaat het niet meer over je mond. Wat er met je ogen gebeurt in deze fase, staat in droge ogen in de overgang. De huidkant staat in jeuk in de overgang, en de vaginale kant in Vagifem bij vaginale droogheid.

Neem twee vrouwen van 52 met een droge mond. De ene slikt sinds kort twee nieuwe middelen en heeft verder nergens last van. De andere gebruikt niets, heeft al maanden droge ogen, en haar tong brandt 's avonds. Zelfde klacht, twee heel verschillende gesprekken.

Wanneer kan het Sjogren zijn?

Als droge mond en droge ogen samen aanhouden, zonder dat medicatie het verklaart. Het syndroom van Sjogren is een auto-immuunziekte waarbij je afweer zich richt op je traan- en speekselklieren, en droge ogen plus een droge mond zijn er de kernklachten van (PMID 27421224).

Dit is het enige deel van dit onderwerp dat echt te testen is.

De reden dat het rond deze leeftijd door de vingers glipt, is precies de overlap. Sjogren treft veel vaker vrouwen dan mannen, en begint vaak in de jaren rond de overgang. Alles wat het veroorzaakt kan ook aan de overgang worden toegeschreven, en dat gebeurt dan ook.

Wat je huisarts kan overwegen als het beeld daarbij past, is bloedonderzoek naar bepaalde antistoffen en naar ontstekingswaarden, eventueel gevolgd door verwijzing. Dat is een gerichte vraag bij een specifiek vermoeden, geen algemene check. Of dat bij jou aan de orde is, beoordeelt je huisarts.

Let op de derde rij. De combinatie van mond en ogen, langer dan een paar maanden, is het patroon dat het gesprek verandert, en dat staat op geen enkele Nederlandse pagina over droge mond in de overgang uitgelegd.

Welke bloedwaarden zijn hierbij zinvol?

Voor een droge mond zelf geen enkele. Er bestaat geen waarde die droogte meet, en een hormoonuitslag zegt niet of jouw mond droog aanvoelt. Waar bloedonderzoek wel iets toevoegt, is bij de vraag wat er nog meer speelt.

De uitslag beantwoordt een andere vraag dan je stelde.

Wil je weten waar je hormonaal staat in deze fase, dan kijkt een menopauze check naar FSH en oestradiol, en een hormoononderzoek voor vrouwen naar het bredere beeld. Houd er rekening mee dat die waarden in de perimenopauze sterk schommelen, dus een enkele meting is een momentopname.

Bij een vermoeden van Sjogren of een andere auto-immuunziekte lopen de gevraagde bepalingen anders, en dat loopt via je huisarts. Wat je huisarts hiermee doet, is aan je huisarts.

Waarom is een droge mond meer dan alleen vervelend?

Omdat speeksel je gebit beschermt. Het spoelt, het neutraliseert zuur en het levert mineralen aan je glazuur. Minder speeksel betekent dat die bescherming afneemt, en dat is de reden dat tandartsen deze klacht serieus nemen bij mensen die er langdurig last van hebben.

Dat is het praktische deel dat er echt toe doet.

Overzichtsartikelen over de mond in de overgang noemen dit consequent als het belangrijkste gevolg, samen met een groter risico op klachten van het mondslijmvlies (PMID 19324502, PMID 36276621). Het is de moeite waard om je tandarts te vertellen dat je hier last van hebt, ook als het je verder niet stoort. Dan kan die er in de controle rekening mee houden.

Wat neem je mee naar je huisarts of tandarts?

Drie dingen. Sinds wanneer je mond droog is, en of dat samenviel met een nieuw medicijn. Of je ogen, neus of huid ook droger zijn. En of je 's nachts wakker wordt om te drinken.

Neem een lijst van alle middelen mee, inclusief supplementen en vrij verkrijgbare middelen.

Dat lijstje is hier geen formaliteit. Het was in het onderzoek onder die 118 vrouwen een van de factoren die er het duidelijkst uit sprong, en het is het enige deel van dit verhaal dat soms direct op te lossen is. Voor het bredere beeld van deze fase is navigeren door de perimenopauze het startpunt, en andere klachten die zelden aan hormonen worden gekoppeld staan in duizelig in de overgang.

Bronnen

1. Minicucci EM, Pires RB, Vieira RA, et al. Assessing the impact of menopause on salivary flow and xerostomia. Aust Dent J. 2013;58(2):230-234. PMID 23713645.
2. Shinohara C, Ito K, Takamatsu K, et al. Factors associated with xerostomia in perimenopausal women. J Obstet Gynaecol Res. 2021;47(10):3661-3668. PMID 34355462.
3. Jacob LE, Krishnan M, Mathew A, et al. Xerostomia: a comprehensive review with a focus on mid-life health. J Midlife Health. 2022;13(2):100-106. PMID 36276621.
4. Meurman JH, Tarkkila L, Tiitinen A. The menopause and oral health. Maturitas. 2009;63(1):56-62. PMID 19324502.
5. Rischmueller M, Tieu J, Lester S. Primary Sjogren syndrome. Best Pract Res Clin Rheumatol. 2016;30(1):189-220. PMID 27421224.
6. NHG-Standaard Reumatoide artritis en aanverwante aandoeningen. Beschikbaar via richtlijnen.nhg.org.
7. Thuisarts. Ik heb een droge mond. Beschikbaar via thuisarts.nl.
8. RIVM. Cijfers over mondgezondheid in Nederland. Beschikbaar via rivm.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.