Luteale fase: wat er gebeurt en hoe je het meet

De luteale fase is de tweede helft van je menstruatiecyclus. Ze loopt van de dag na je eisprong tot de eerste dag van je volgende menstruatie. Ze duurt meestal 12 tot 14 dagen en wordt gestuurd door progesteron uit het gele lichaam. Of die fase er echt was, kun je meten met één bloedwaarde.

De meeste uitleg over de cyclus stopt bij de eisprong. Ik vind dat jammer. Juist daarna gebeurt het werk. Dat bepaalt of je je opgeblazen voelt, slecht slaapt of zwanger kunt worden.

Wat is de luteale fase?

De luteale fase begint zodra de eicel na de eisprong is vrijgekomen. Het lege eiblaasje verandert dan in het gele lichaam. Artsen spreken van geel lichaam of corpus luteum. Dat corpus luteum produceert progesteron, en progesteron maakt je baarmoederslijmvlies dik en voedzaam.

Komt er geen bevruchte eicel, dan stopt het gele lichaam na ongeveer twee weken. Je menstruatie begint.

Nestelt een bevruchte eicel zich wel in, dan maakt het embryo humaan choriongonadotrofine (hCG). Dat hormoon houdt het gele lichaam aan het werk, en je menstruatie blijft uit.

Stel, je ovulatietest was positief op dag 14 van een cyclus van 28 dagen. Op dag 15 komt de eicel vrij. Vanaf dag 16 stijgt je progesteron, en rond dag 21 tot 22 bereikt het zijn hoogste punt. Blijft de bevruchting uit, dan zakt progesteron vanaf dag 26 en op dag 29 begint je menstruatie.

Je volgende cyclus begint op de eerste dag van je menstruatie. Je cyclus kent vier fasen: de menstruatie, de folliculaire fase, de eisprong en de luteale fase.

In de folliculaire fase rijpt een eiblaasje onder invloed van het follikelstimulerend hormoon FSH. Een piek van luteïniserend hormoon (LH) zet de eisprong in gang, en daarna neemt progesteron het over. Hoe die vier hormonen samenwerken lees je in je menstruatiecyclus en de vier hormonen.

Hoe lang duurt de luteale fase?

Gemiddeld duurt de luteale fase 12 tot 14 dagen. Een analyse van 612.613 cycli van app-gebruikers kwam op een gemiddelde van 12,4 dagen. De spreiding liep van 7 tot 17 dagen.

In een Amerikaanse cohortstudie onder vrouwen met een kinderwens was het gemiddelde 14 dagen. 'Ongeveer 14 dagen' is dus een afronding, geen wet.

Wat opvalt in die 612.613 cycli: de variatie zit bijna helemaal in de eerste helft. De folliculaire fase duurde gemiddeld 16,9 dagen, met een spreiding van 10 tot 30 dagen. De luteale fase blijft van vrouw tot vrouw redelijk stabiel.

Heb je een cyclus van 35 dagen? Dan valt je eisprong meestal rond dag 21, niet rond dag 14.

Dat is precies waar de klassieke fout zit. Wie dan op dag 21 progesteron laat prikken, zit vaak nog in de folliculaire fase. De waarde is dan laag zonder dat er iets mis is.

Bij een langere cyclus schuiven de eisprong en de luteale fase mee naar achteren. Bij een kortere cyclus komen ze naar voren. De luteale fase zelf verandert daarbij nauwelijks van lengte.

Luteale fase symptomen: hoe voel je je in deze fase?

Tijdens de luteale fase voelen sommige vrouwen zich rustiger, andere juist prikkelbaar of moe. Progesteron verhoogt je lichaamstemperatuur licht, kan een opgeblazen gevoel geven en maakt je borsten gevoeliger. Enkele dagen voor je menstruatie dalen progesteron en oestrogeen, en dan komen de bekende premenstruele klachten. De meeste vrouwen merken minstens één van deze veranderingen.

Die hormonale veranderingen zijn klein maar meetbaar. De temperatuurstijging is ongeveer 0,2 tot 0,5 graden. Je merkt haar alleen als je elke ochtend meet voordat je opstaat. Het opgeblazen gevoel komt doordat progesteron je darmen trager maakt en je lichaam iets meer vocht vasthoudt.

Slaap verandert ook tijdens deze fase. Veel vrouwen slapen lichter in de week voor hun menstruatie. De trek in zoet of zout neemt toe.

Dat is geen gebrek aan discipline. Het is progesteron dat je stofwisseling een fractie hoger zet.

Klachten die elke maand terugkomen en je functioneren echt beperken, horen bij PMS. Wat er dan speelt lees je in PMS klachten: oorzaken en wat helpt. Lijden werk en relaties eronder, dan kan er sprake zijn van PMDD, meer dan gewone PMS.

Eén ding wil ik hier rechtzetten. Klachten in de tweede helft van je cyclus bewijzen niet dat er een eisprong was. Ook zonder eisprong maakt je lichaam hormonen, en ook dan kun je je opgeblazen en prikkelbaar voelen.

Korte luteale fase: wanneer is kort te kort?

Een luteale fase die 11 dagen duurt of korter, geldt als kort. Je telt vanaf de dag van de eisprong. Een Amerikaanse studie volgde 284 vrouwen van 30 tot 44 jaar. Het kwam voor in 18 procent van hun 1.635 cycli.

In de cyclus daarna was de kans op zwangerschap iets lager, 0,82 keer zo groot. Na twaalf maanden proberen was er geen verschil meer.

Eén korte luteale fase is dus geen reden tot paniek. Het gebeurt bij bijna één op de vijf cycli. Het effect op de kans op zwangerschap was klein en tijdelijk. Vrouwen die rookten hadden in dat onderzoek vaker een korte luteale fase.

Onderzoekers noemen een tekortschietende luteale fase wel als mogelijke oorzaak van onvruchtbaarheid en miskramen. Tegelijk schrijven ze dat er geen goede test bestaat om zo'n luteale-fasedefect vast te stellen. Een lage progesteronwaarde op één dag is een aanwijzing, geen diagnose.

Een lange luteale fase, langer dan 17 dagen, is zeldzaam. Blijft je menstruatie zo lang uit na een bevestigde eisprong? Denk dan eerst aan een mogelijke zwangerschap.

Vaak blijkt het ook een rekenfout: de eisprong viel later dan de ovulatietest of de app suggereerde.

Een regelmatige cyclus is geen bewijs van een eisprong

Dit is het punt dat in bijna geen enkele uitleg over de luteale fase staat. Een Noors bevolkingsonderzoek volgde 3.168 vrouwen met een normale cycluslengte. Elke vrouw liet één willekeurige progesteronwaarde prikken in de tweede cyclushelft.

Bij 37 procent lag die waarde onder 9,54 nmol/l. Dat was de grens die de onderzoekers voor een eisprong hanteerden. Ruim één op de drie normaal ogende cycli had dus waarschijnlijk geen echte luteale fase.

Stel je twee vrouwen voor met een cyclus van 28 dagen, allebei geprikt op dag 21. De ene heeft 40 nmol/l, de andere 4 nmol/l. Van buiten waren hun cycli identiek.

Eén meting op één dag blijft een momentopname. Het onderzoek volgde bovendien geen reeks cycli per vrouw. Een deel van de lage waarden kan door de prikdag komen.

Maar de kern staat. Een regelmatige menstruatie, een app die 'eisprong' meldt en premenstruele klachten bewijzen geen eisprong.

De NHG-standaard Subfertiliteit gaat bij een cyclus van 21 tot 35 dagen uit van een normale eisprong. De huisarts krijgt dan het advies om geen progesteron te bepalen. Dat is een verdedigbare keuze voor een spreekkamer waar tijd en budget beperkt zijn.

Ik vind dat je mag weten dat die aanname bestaat. En dat ze te toetsen is.

Zo meet je je luteale fase met een bloedtest

De directe maat voor de luteale fase is progesteron in je bloed. Je prikt ongeveer zeven dagen na je eisprong. Dan staat het corpus luteum op zijn hoogtepunt.

Bij een cyclus van 28 dagen is dat rond dag 21. Bij een langere cyclus schuift de prikdag mee. Een waarde ruim boven de grens van het laboratorium past bij een eisprong. Een lage waarde vraagt eerst om een herhaling op een betere dag.

Weet je je eisprongdag niet? Tel dan zeven dagen vanaf een positieve LH-test. Of tel zeven dagen terug vanaf de dag waarop je je menstruatie verwacht. Wat een LH-test wel en niet zegt, lees je in LH waarde en je cyclus.

De stap voor stap uitleg van zo'n meting staat in eisprong bevestigen met bloedonderzoek. Welke waarden laboratoria per cyclusfase hanteren, vind je in de progesteron waarde tabel. Op de pagina over progesteron als bloedwaarde staat wat het hormoon precies is.

Bij Lunara laat je die waarde bepalen met de progesteron test. Je kiest zelf een prikdag en laat bloed afnemen bij een prikpunt in de buurt. De uitslag krijg je digitaal.

Een uitslag geeft een getal op één dag, geen oordeel over je vruchtbaarheid. Bespreek een lage of onverwachte waarde met je huisarts.

Mijn concrete advies is klein. Markeer de dag van je positieve LH-test of de dag na je temperatuursprong. Tel zeven dagen. Dat is de dag waarop een progesteronwaarde het meest zegt over de luteale fase van je cyclus.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.

Bronnen

1. Bull JR, Rowland SP, Scherwitzl EB, Scherwitzl R, Danielsson KG, Harper J. Real-world menstrual cycle characteristics of more than 600,000 menstrual cycles. NPJ Digit Med. 2019;2:83. PMID 31482137.
2. Crawford NM, Pritchard DA, Herring AH, Steiner AZ. Prospective evaluation of luteal phase length and natural fertility. Fertil Steril. 2017;107(3):749-755. PMID 28065408.
3. Prior JC, Naess M, Langhammer A, Forsmo S. Ovulation prevalence in women with spontaneous normal-length menstrual cycles: a population-based cohort from HUNT3, Norway. PLoS One. 2015;10(8):e0134473. PMID 26291617.
4. Mesen TB, Young SL. Progesterone and the luteal phase: a requisite to reproduction. Obstet Gynecol Clin North Am. 2015;42(1):135-151. PMID 25681845.
5. NHG. NHG-standaard Subfertiliteit. Geraadpleegd 2026.