SHBG bij vrouwen: wat de pil, PCOS en je schildklier ermee doen

SHBG is een eiwit dat je testosteron vasthoudt en daarmee onbruikbaar maakt voor je weefsel. Alleen het losse deel is actief, en dat is bij vrouwen ongeveer 1 tot 2 procent van het totaal. Daardoor kan je totaal testosteron keurig normaal zijn terwijl je klachten passen bij te veel of juist te weinig androgeen.

Dit is voor mij de meest onderschatte waarde op een vrouwelijk hormoonprofiel. Niet omdat SHBG zelf klachten geeft, maar omdat het bepaalt hoe je alle andere getallen moet lezen.

Hieronder wat de waarde doet, waarom de pil hem zo sterk verandert, en hoe je met twee getallen zelf iets bruikbaars uitrekent.

Wat doet SHBG precies?

SHBG staat voor geslachtshormoonbindend globuline en wordt in je lever gemaakt. Het bindt testosteron stevig en oestradiol wat losser, en houdt ze zo in de bloedbaan vast.

Stijgt je SHBG, dan zit er meer hormoon vast en blijft er minder over voor je weefsel. Daalt je SHBG, dan komt er juist meer vrij.

Je totaal testosteron kan daarbij hetzelfde blijven. Dat is precies waar het misgaat als je alleen naar dat ene getal kijkt. Een overzichtsartikel over SHBG als biomarker beschrijft die dubbele rol uitgebreid (PMID 26522459).

Wat verhoogt en wat verlaagt je SHBG?

SHBG is gevoelig voor je lever, je schildklier en je insuline. Dat maakt de waarde nuttig als context, want een afwijkend SHBG wijst vaak naar iets anders dan de hormonen zelf. Vraag de referentiewaarden van je eigen laboratorium op, want die verschillen per methode.

De rechterkolom is het punt. SHBG en vrij testosteron bewegen bijna altijd tegengesteld, dus een verhaal dat de ene kant op wijst zonder de andere klopt zelden.

Waarom verdrievoudigt de pil je SHBG?

Het oestrogeen in de combinatiepil stimuleert je lever om meer SHBG te maken. Dat effect is groot en goed gedocumenteerd. Een meta-analyse van 42 studies vond dat de combinatiepil SHBG ruim verdrievoudigt en het vrij testosteron met ongeveer 61 procent verlaagt (PMID 24082040).

Dat is geen bijwerking in de marge, dat is een compleet ander hormoonlandschap.

Praktisch betekent het dat een androgeenprofiel tijdens pilgebruik nauwelijks te interpreteren is. Een normaal of laag vrij testosteron bewijst dan niets, want de pil drukt het sowieso omlaag. Diezelfde studie zag dat SHBG na het stoppen niet meteen terug is bij de uitgangswaarde.

Wil je je androgenen laten beoordelen, dan is de gebruikelijke route om dat buiten pilgebruik te doen en je huisarts te laten meedenken over de timing. Wat er verder verandert bij het stoppen staat in stoppen met de pil en de pil en bijwerkingen.

Waarom is SHBG bij PCOS zo belangrijk?

Bij PCOS is SHBG vaak verlaagd, en dat komt grotendeels door insuline. Hogere insulinespiegels remmen de aanmaak van SHBG in je lever, waardoor er meer vrij testosteron overblijft bij hetzelfde totaal.

Zo ontstaat het beeld dat veel vrouwen herkennen: een totaal testosteron dat de huisarts normaal noemt, terwijl acne, haargroei en een lange cyclus een ander verhaal vertellen.

De internationale richtlijn uit 2023 gebruikt daarom een berekende vrije androgeenwaarde in plaats van het totaal alleen (PMID 37580861). De insulinekant staat in PCOS en insulineresistentie.

Hoe reken je de vrije androgeenindex uit?

De vrije androgeenindex, afgekort FAI, is de eenvoudigste manier om je totaal testosteron en je SHBG samen te lezen. Je deelt je totaal testosteron door je SHBG en vermenigvuldigt met honderd. Beide waarden moeten in nmol/l staan, anders klopt de uitkomst niet.

Neem twee vrouwen met allebei een totaal testosteron van 2,0 nmol/l. De een gebruikt de combinatiepil en heeft een SHBG van 90 nmol/l, wat een FAI van 2,2 geeft. De ander heeft insulineresistentie en een SHBG van 20 nmol/l, wat uitkomt op een FAI van 10. Hetzelfde totaal, een androgeenblootstelling die een factor vier verschilt.

Bij volwassen vrouwen wordt een FAI onder ongeveer 5 doorgaans als normaal beschouwd, maar die grens verschilt per laboratorium en per methode. Gebruik de afkapwaarde van je eigen lab en laat de uitkomst altijd door je huisarts wegen.

De FAI is een schatting, geen meting. Een klassieke evaluatie van de rekenmethoden liet zien dat de berekende waarde bij afwijkend SHBG minder betrouwbaar wordt, precies in de situaties waarin je hem wilt gebruiken (PMID 10523012). Neem de uitkomst dus als richting, niet als uitspraak.

Wat betekent een laag SHBG?

Een laag SHBG betekent dat er relatief meer vrij testosteron beschikbaar is. Bij vrouwen hoort dat vaak bij insulineresistentie, overgewicht rond de buik, PCOS of een trage schildklier.

Klachten die erbij kunnen passen zijn acne langs de kaaklijn, meer haargroei op gezicht, buik of borst, en dunner wordend haar bij de kruin. Die combinatie staat uitgewerkt in hyperandrogenisme.

Een laag SHBG is op zichzelf geen diagnose. Het is een aanwijzing dat de rest van het profiel anders gelezen moet worden. Komt het androgeen uit je bijnier in plaats van je eierstok, dan verschuift het beeld weer, zie DHEA en DHEA-S.

Wat betekent een hoog SHBG?

Een hoog SHBG laat minder vrij testosteron over. Bij vrouwen komt dat vooral door oestrogeenbevattende anticonceptie, een snel werkende schildklier of zwangerschap.

Klachten die soms worden gemeld zijn minder zin in seks, minder energie en een vlakker gevoel. Die zijn weinig specifiek, dus ze bewijzen niets op zichzelf.

Bij een fors verhoogd SHBG zonder duidelijke verklaring kijkt je huisarts meestal ook naar je schildklier en je lever, zie schildklierwaarden uitgelegd.

Wanneer wordt SHBG aangevraagd?

SHBG wordt zelden los aangevraagd. Het komt meestal mee met testosteron als er tekenen van androgeenoverschot zijn, bij het uitzoeken van PCOS, of wanneer een totaal testosteron niet bij de klachten past.

Menstrueer je regelmatig, dan wordt vaak op dag 2 tot 5 geprikt zodat de hele set vergelijkbaar is. Nuchter zijn is voor SHBG niet nodig.

De uitleg bij de waarde zelf staat op SHBG en op vrij testosteron. Welke hormonen samen een bruikbaar beeld geven staat in hormonen onderzoek bij vrouwen, en hormonen vrouw bevat deze waarden.

Bespreek een afwijkende uitslag met je huisarts, en neem erbij welke anticonceptie je gebruikt en sinds wanneer. Zonder die informatie is een SHBG niet te wegen.

Bronnen

1. Zimmerman Y, Eijkemans MJC, Coelingh Bennink HJT, Blankenstein MA, Fauser BCJM. The effect of combined oral contraception on testosterone levels in healthy women: a systematic review and meta-analysis. Hum Reprod Update. 2014;20(1):76-105. PMID 24082040.
2. Thaler MA, Seifert-Klauss V, Luppa PB. The biomarker sex hormone-binding globulin: from established applications to emerging trends in clinical medicine. Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2015;29(5):749-760. PMID 26522459.
3. Vermeulen A, Verdonck L, Kaufman JM. A critical evaluation of simple methods for the estimation of free testosterone in serum. J Clin Endocrinol Metab. 1999;84(10):3666-3672. PMID 10523012.
4. Teede HJ, Tay CT, Laven JJE, et al. Recommendations from the 2023 international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome. Eur J Endocrinol. 2023;189(2):G43-G64. PMID 37580861.
5. Thuisarts. Ik heb een afwijkende uitslag van mijn bloedonderzoek. Beschikbaar via thuisarts.nl.

Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.