Eierstokken: functie, hormonen en wat je kunt laten meten

Je eierstokken zijn twee amandelvormige organen van elk zo'n 3 centimeter, links en rechts naast je baarmoeder. Ze doen twee dingen tegelijk: ze bewaren je volledige voorraad eicellen én ze maken de hormonen die je cyclus, je huid, je botten en je energie aansturen.

Voor organen die zoveel regelen, hoor je er opvallend weinig over. Totdat er iets speelt.

Daarom in dit stuk: hoe je eierstokken werken, wat je kunt voelen, en welke bloedwaarden iets over ze vertellen.

Wat is de functie van de eierstokken?

Je eierstokken hebben twee taken. Eén: elke cyclus een rijpe eicel leveren voor een mogelijke zwangerschap. Twee: de hormonen oestrogeen en progesteron maken, plus een kleine hoeveelheid testosteron. Die combinatie stuurt je menstruatiecyclus aan en werkt door in je hele lichaam.

De voorraad eicellen waarmee je geboren wordt, ligt opgeslagen in duizenden kleine blaasjes, de follikels. Elke maand begint een groepje daarvan te rijpen, waarvan er meestal één wint en tot eisprong komt.

Op je 30e is nog ongeveer 12 procent van je oorspronkelijke voorraad over, op je 40e zo'n 3 procent (PMID 20111701). Dat proces loopt door tot de overgang, wanneer de voorraad vrijwel op is.

Welke hormonen maken je eierstokken?

Je eierstokken maken drie soorten hormonen zelf, en reageren op twee aanstuurhormonen uit je hersenen. Het mooie voor wie iets wil weten: van elk van die hormonen bestaat een meetbare bloedwaarde. De tabel hieronder koppelt elk hormoon aan zijn rol en aan wat je kunt laten bepalen.

Wil je meerdere van deze waarden in één keer laten bepalen, dan bundelt de vruchtbaarheidstest ze in één afname.

Wat voel je als je last hebt van je eierstokken?

Meestal een eenzijdige, zeurende of stekende pijn laag in je buik, links of rechts van het midden. Rond de eisprong is een korte pijnscheut heel gewoon; die heet ovulatiepijn en trekt vanzelf weg. Pijn die dagen aanhoudt, steeds terugkomt of samengaat met een opgezette buik verdient een afspraak bij je huisarts.

Een veelvoorkomende en meestal onschuldige oorzaak is een eierstokcyste: een met vocht gevuld blaasje dat vaak vanzelf verdwijnt.

Let op één uitzondering. Plotselinge, hevige pijn aan één kant, soms met misselijkheid, kan wijzen op een draaiing van de eierstok. Dat is een spoedgeval: bel direct je huisarts of de huisartsenpost.

Wat zijn de symptomen van ontstoken eierstokken?

Een ontsteking van de eierstokken en eileiders (PID) geeft vaak buikpijn onderin, pijn bij het vrijen, afwijkende afscheiding en soms koorts. De klachten kunnen ook mild en vaag blijven, waardoor de ontsteking makkelijk wordt gemist. Thuisarts adviseert bij dit soort klachten contact met je huisarts, omdat een onbehandelde ontsteking de eileiders kan beschadigen.

Een ontsteking ontstaat meestal door een opstijgende infectie, bijvoorbeeld door chlamydia of gonorroe.

Dit is nadrukkelijk geen doe-het-zelf-diagnose: bloedonderzoek naar hormonen zegt hier niets over. Bij deze klachten hoort een huisarts, geen webshop, ook niet de onze.

Eierstokken en PCOS

Bij PCOS bevatten de eierstokken juist veel kleine follikels tegelijk. Dat beeld gaat vaak samen met een onregelmatige cyclus, acne of overbeharing, en met een AMH-waarde die twee tot drie keer hoger uitvalt dan gemiddeld. Sinds de internationale richtlijn van 2023 mag die AMH-bepaling bij volwassenen zelfs de echo vervangen in de diagnostiek (PMID 37580037).

Herken je dit patroon, lees dan ons artikel over PCOS testen.

Wat zegt bloedonderzoek over je eierstokken?

Bloedonderzoek beantwoordt twee vragen redelijk goed: hoe groot je eicelvoorraad nog ongeveer is, en of je hormoonproductie past bij je cyclusfase. De voorraadvraag beantwoordt AMH; de productievraag beantwoorden oestradiol, progesteron, FSH en LH samen.

Wat bloed niet ziet: cystes, een draaiing of een ontsteking. Daarvoor bestaat de echo.

Neem het voorbeeld van Sanne, 33, die haar cyclus na het stoppen met de pil niet terug ziet komen. Een AMH van 5,8 microgram per liter naast een verstoorde FSH/LH-verhouding past bij PCOS, terwijl een AMH van 0,4 een heel ander gesprek met de huisarts oplevert. Zelfde klacht, andere richting.

Mijn advies is dan ook simpel: gebruik bloedwaarden om je gesprek met je huisarts scherper te maken, nooit om het over te slaan.

Elk bloedtestresultaat bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts of je gynaecoloog.

Bronnen

• Wallace WH, Kelsey TW. Human ovarian reserve from conception to the menopause. PLoS One, 2010. PMID 20111701.
• Teede HJ, Tay CT, Laven JJE, et al. Recommendations from the 2023 International Evidence-based Guideline for the Assessment and Management of Polycystic Ovary Syndrome. Hum Reprod, 2023. PMID 37580037.
• La Marca A, Spada E, Grisendi V, et al. Normal serum anti-Müllerian hormone levels in the general female population. Eur J Obstet Gynecol Reprod Biol, 2012. PMID 22579227.
• Thuisarts.nl. Ik heb een ontsteking aan mijn eileiders en eierstokken.