DHEA is in hoeveelheid het meest voorkomende steroidhormoon in je bloed, en toch staat het zelden op een standaard hormoonprofiel. Je bijnieren maken het grootste deel, je eierstokken een kleiner deel. Je lichaam gebruikt het als grondstof om er testosteron en oestrogeen van te maken.
Wat ik opvallend vind: bijna elke Nederlandse pagina hierover legt uit wat DHEA is, en bijna geen enkele legt uit waarom je lab DHEA-S prikt in plaats van DHEA. Dat verschil bepaalt of je uitslag bruikbaar is.
Hieronder wat de waarde doet, wat hoog en laag kunnen betekenen, en hoe het zit met DHEA als supplement in Nederland.
Waar komt DHEA vandaan?
Ongeveer 90 procent van je DHEA komt uit de bijnierschors, de buitenste laag van de kleine kliertjes boven je nieren. De rest komt uit je eierstokken. Vanaf een jaar of zes tot acht neemt de productie toe, een fase die adrenarche heet.
DHEA zelf doet weinig. Het wordt in je weefsel omgezet in sterkere androgenen zoals androsteendion en testosteron, en deels verder in oestrogeen.
Bij vrouwen na de menopauze is die route relatief belangrijker, omdat de eierstokken dan veel minder bijdragen. Een klassieke review over de herkomst en regulatie van bijnierandrogenen zet dat systeem uiteen (PMID 9536209).
Wat is het verschil tussen DHEA en DHEA-S?
DHEA-S is dezelfde stof met een sulfaatgroep eraan, en dat kleine verschil maakt hem veel geschikter om te meten. DHEA-S blijft de hele dag vrij stabiel en zit in hoge concentratie in je bloed. DHEA zelf schommelt in pulsen mee met je cortisol en is daardoor op een willekeurig moment lastig te lezen.
Vraagt je huisarts DHEA aan, dan komt er in de praktijk vrijwel altijd DHEA-S terug. Dat is geen fout van het lab, dat is de bruikbare variant.
Prik je toch DHEA, dan telt het tijdstip zwaar mee. Vroeg in de ochtend ligt de waarde hoger dan aan het eind van de middag.
Hoe verandert je DHEA-S met de leeftijd?
Sterker dan bij vrijwel elk ander hormoon. De waarde piekt rond je twintigste tot vijfentwintigste levensjaar en daalt daarna geleidelijk, tot bij zeventigplussers vaak nog maar een fractie van die piek. Een referentiewaarde zonder leeftijd erbij zegt daarom weinig.
| Leeftijd | Orde van grootte DHEA-S | Wat dat betekent voor je uitslag |
|---|---|---|
| 20 tot 29 jaar | Hoogste bereik van je leven | Een waarde net onder de bovengrens is hier gewoon |
| 30 tot 39 jaar | Duidelijk lager dan op je 25e | De daling is normaal en geen bijnierprobleem |
| 40 tot 49 jaar | Ongeveer de helft van de piek | Wordt vaak ten onrechte als tekort gelezen |
| 50 jaar en ouder | Laagste bereik | Relatief belangrijker als bron van androgeen |
Laboratoria hanteren daarom leeftijdsgebonden referentiewaarden, meestal in micromol per liter. Vergelijk je uitslag altijd met de band van je eigen leeftijd en je eigen lab, niet met een getal van internet.
Wat kan een verhoogd DHEA-S betekenen?
Een hoog DHEA-S wijst naar de bijnier als bron van androgeen, en dat is een ander spoor dan de eierstok. De hoogte van de waarde geeft daarbij richting.
Neem twee vrouwen van 34 die allebei komen met acne langs de kaaklijn en toenemende haargroei. De een heeft een DHEA-S van 6 micromol per liter, keurig binnen haar leeftijdsband, en een lange cyclus: dat past bij een eierstokbron zoals PCOS. De ander heeft 18 micromol per liter, ruim boven haar band: dat verschuift de aandacht naar de bijnier.
Bij die tweede wordt vaak 17-OH-progesteron meegeprikt, omdat een milde vorm van een aangeboren bijnierenzymstoornis hetzelfde beeld kan geven (PMID 30272171). Snel toenemende klachten, een lagere stem of forse spiergroei horen bij een spoedigere beoordeling.
Milde verhogingen komen veel voor en zijn weinig specifiek. Ze krijgen pas betekenis naast je testosteron, je SHBG en je klachten, zie hyperandrogenisme.
Wat kan een laag DHEA-S betekenen?
Vaak niets bijzonders. Een DHEA-S onder in de referentieband hoort bij het ouder worden en is op zichzelf geen aandoening.
Een echt laag DHEA-S kan passen bij een bijnier die onvoldoende werkt, bij langdurig gebruik van corticosteroiden, of bij een hypofyse die de bijnier te weinig aanstuurt. In die gevallen staat het zelden alleen: cortisol, natrium en kalium horen er dan bij.
Vermoeidheid alleen is een zwakke aanwijzing. Veel vrouwen die met moeheid komen en een laag DHEA-S vinden, hebben een andere verklaring die eerst afgevallen moet worden. De bijnier-stress-route staat in stress, bijnieren en je hormoonbalans.
Kun je DHEA in Nederland als supplement kopen?
Niet zomaar. In Nederland valt DHEA onder de geneesmiddelenwetgeving en is het geen vrij verkrijgbaar voedingssupplement. Dat verschilt van de Verenigde Staten, waar het als supplement in de schappen ligt. Veel Nederlandse lezers komen op Amerikaanse informatie uit en gaan er daardoor van uit dat het hier ook los te koop is.
Het Farmacotherapeutisch Kompas is de plek waar de Nederlandse status van dit soort stoffen is na te lezen. Bespreek elk gebruik met je huisarts of apotheker, ook als je iets in het buitenland hebt aangeschaft.
Over het effect zelf is het bewijs bescheiden. Een meta-analyse van gerandomiseerd onderzoek bij oudere vrouwen zag dat suppletie het testosteron meetbaar verhoogt, maar vond geen overtuigend effect op BMI (PMID 33220453). In de vruchtbaarheidszorg wordt DHEA soms rond IVF ingezet bij een verminderde eierstokreserve; het onderliggende idee is beschreven, maar de uitkomsten zijn wisselend (PMID 24330163).
Belangrijk om te weten als je een waarde laat prikken: gebruik je DHEA in welke vorm dan ook, dan is je DHEA-S niet meer te interpreteren. Vermeld het dus altijd.
Wanneer wordt DHEA-S aangevraagd?
DHEA-S wordt zelden los aangevraagd. Het komt meestal mee wanneer er tekenen van androgeenoverschot zijn en de vraag is waar die vandaan komen, of wanneer er twijfel is over de bijnierfunctie.
De timing is soepel. DHEA-S hangt niet aan je cyclusdag en je hoeft niet nuchter te zijn, wat het makkelijker maakt dan oestradiol of progesteron. Prik bij voorkeur wel in de ochtend als de rest van je profiel dat ook vraagt.
De uitleg bij de waarde zelf staat op DHEA-S, en de bijbehorende vervolgwaarde op 17-OH-progesteron. Hoe je het samen met testosteron en SHBG leest staat in SHBG bij vrouwen.
Het bredere overzicht van welke hormoontest wanneer past staat in hormonen onderzoek bij vrouwen, en hormonen vrouw sluit daarop aan. Bespreek een afwijkende uitslag met je huisarts; Thuisarts beschrijft welke route daarna gebruikelijk is.
Bronnen
- McKenna TJ, Fearon U, Clarke D, Cunningham SK. A critical review of the origin and control of adrenal androgens. Baillieres Clin Obstet Gynaecol. 1997;11(2):229-248. PMID 9536209.
- Hu Y, Wan P, An X, Jiang G. Impact of dehydroepiandrosterone (DHEA) supplementation on testosterone concentrations and BMI in elderly women: a meta-analysis of randomized controlled trials. Complement Ther Med. 2021;56:102620. PMID 33220453.
- Speiser PW, Arlt W, Auchus RJ, et al. Congenital adrenal hyperplasia due to steroid 21-hydroxylase deficiency: an Endocrine Society clinical practice guideline. J Clin Endocrinol Metab. 2018;103(11):4043-4088. PMID 30272171.
- Ford JH. Reduced quality and accelerated follicle loss with female reproductive aging: does decline in theca dehydroepiandrosterone (DHEA) underlie the problem? J Biomed Sci. 2013;20:93. PMID 24330163.
- Farmacotherapeutisch Kompas. Informatie over geneesmiddelen en hun status in Nederland. Beschikbaar via farmacotherapeutischkompas.nl.
- Thuisarts. Ik heb een afwijkende uitslag van mijn bloedonderzoek. Beschikbaar via thuisarts.nl.
Elk bloedtestresultaat bij Lunara bevat een professionele beoordeling door een BIG-geregistreerde arts. Bespreek voor behandelbeslissingen je resultaten met je huisarts.
Auteur
