Je buik verandert in de overgang omdat oestrogeen daalt en vet zich herverdeelt. Niet omdat je opeens te veel eet. Visceraal buikvet groeit met 6,24% per jaar zodra de overgang begint, terwijl het daarvoor nauwelijks toenam (PMID 34061966).
Dat verschil is groot. Je bent niet minder gedisciplineerd geworden. Je hormonen hebben de plattegrond van je lichaam hertekend.
En dat verklaart iets wat veel vrouwen herkennen. De weegschaal doet nauwelijks iets, maar je broek sluit anders.
Waarom je buik groeit terwijl je gewicht gelijk blijft
Je gewicht stijgt in je veertiger en vijftiger jaren geleidelijk, zonder versnelling rond de overgang (PMID 30843880). Wat wel verandert is de verdeling: vet verhuist van je heupen en dijen naar je middel, en vooral naar de ruimte tussen je organen. Op de weegschaal blijft de optelsom bijna gelijk, in de spiegel niet.
Onderzoekers benoemen dat onderscheid expliciet. Gewichtsverandering hoort bij ouder worden. Verandering in lichaamssamenstelling hoort bij het uitdoven van je eierstokken (PMID 27417630).
Anders gezegd: de kalender bepaalt je gewicht, je hormonen bepalen je vorm.
De cijfers achter de peer die een appel wordt
In de SWAN-studie werden vrouwen jarenlang gevolgd met DXA-scans. Voor de overgang groeide het vet rond hun middel met 1,21% per jaar, tijdens de overgang met 5,54% per jaar. Visceraal vet ging van geen meetbare toename naar 6,24% per jaar (PMID 34061966).
Het vet op je heupen en dijen deed iets heel anders. Dat groeide veel langzamer, met 2,03% per jaar. Na de overgang nam het zelfs af, met 0,87% per jaar.
Daar zit het hele verhaal in. Je verliest vet op de plek waar je het nooit erg vond, en je wint het op de plek die er wel toe doet.
| Vetdepot | Voor de overgang | Tijdens de overgang | Na de overgang |
|---|---|---|---|
| Visceraal vet, tussen je organen. | Geen significante toename. | Plus 6,24% per jaar. | Niet apart gerapporteerd. |
| Android vet, rond je middel. | Plus 1,21% per jaar. | Plus 5,54% per jaar. | Niet apart gerapporteerd. |
| Gynoid vet, op heupen en dijen. | Niet apart gerapporteerd. | Plus 2,03% per jaar. | Min 0,87% per jaar, een daling. |
Visceraal vet is niet het zachte laagje dat je kunt vastpakken. Het ligt dieper, rond je lever en je darmen. Het is metabool actief en het praat mee met je bloedvaten.
Waarom dit over je hart gaat en niet over je spijkerbroek
Visceraal vet begint al te stijgen voordat je laatste menstruatie komt, ongeveer twee jaar ervoor, met 8,2% per jaar. Die stijging loopt mee met verdikking van je halsslagader, los van je BMI (PMID 33651741). Het gaat hier dus niet om hoe je eruitziet.
Dezelfde periode brengt meer metabole verschuivingen mee. Bij 13,7% van de vrouwen was er rond de laatste menstruatie sprake van een nieuw metabool syndroom (PMID 18663170).
Dat is geen reden voor paniek. Het is een reden om te kijken in plaats van te gissen.
Waarom de weegschaal dit niet laat zien
De weegschaal meet massa, niet plaats. In INTERHEART, met ruim 27.000 mensen, verdween het verband tussen BMI en een hartinfarct na correctie vrijwel volledig (OR 0,98). De taille-heupverhouding hield wel stand: de bovenste vijfde gaf tegenover de onderste vijfde een OR van 2,52 (PMID 16271645).
Een internationale consensusgroep vat het kort samen. BMI alleen is niet voldoende (PMID 32020062).
Waar je vet zit, zegt meer dan wat het weegt.
De nuance die bijna niemand erbij vertelt
Hier moeten we eerlijk zijn, ook als het minder goed uitkomt. Dezelfde SWAN-analyse liet zien dat taille- en heupomtrek minder gevoelig zijn voor deze herverdeling. De taille groeide door alle drie de fasen heen ongeveer even snel, zonder statistisch verschil (PMID 34061966).
Wat betekent dat concreet? Je taille blijft een goede risicomaat. Maar het is een slechte verandermeter.
Een meetlint laat je dus niet zien wat er binnenin gebeurt.
Wie belooft dat je met een centimeter je viscerale vet kunt volgen, verkoopt je iets wat dat lint niet kan.
Cortisolbuik en uitgeputte bijnieren bestaan niet
Je komt de term overal tegen: de cortisolbuik, veroorzaakt door uitgeputte bijnieren. Dat is marketing, geen geneeskunde, en geen enkel supplement verandert er iets aan. Een systematische review van 58 studies draagt letterlijk als titel dat bijnieruitputting niet bestaat (PMID 27557747).
Wat het onderzoek wel laat zien, is bescheidener. Bij een deel van de vrouwen stijgt cortisol in de late overgang (PMID 19322116). Meer dan dat staat er niet.
Die studie toont niet aan dat cortisol je buikvet veroorzaakt. En er is geen enkele trial die laat zien dat adaptogenen of cortisolformules buikvet in de overgang verminderen.
Als een verkooppagina je vertelt dat je bijnieren op zijn, weet je nu genoeg.
Buikspieroefeningen halen geen buikvet weg
Lokale vetverbranding bestaat niet. Je kunt niet kiezen waar je lichaam vet vandaan haalt, dus geen enkele hoeveelheid crunches of planks verwijdert het vet tussen je organen. Wat wel iets doet, is een bescheiden energietekort, voldoende eiwit, krachttraining en tijd.
Krachttraining is hier het meest ondergewaardeerde stuk. Het bouwt spiermassa, en spiermassa is precies wat je in deze fase begint te verliezen.
Voor de praktische invulling zet afvallen in de overgang: wat werkt en wat niet de hele aanpak op een rij.
Beweegt het getal op de weegschaal nauwelijks? Lees dan gewichtstoename in de overgang. En over de rol van oestrogeen zelf gaat wat oestrogeen wel en niet doet.
Wat een bloedtest hier wel en niet over zegt
Een bloedtest vertelt je niet waarom je buik verandert. Dat weten we al: oestrogeen daalt en vet verhuist naar je middel. Wat een test wel doet, is laten zien wat die herverdeling met je gezondheid doet, en je dat in de tijd laten volgen.
Dat is een ander doel dan afvallen. Het gaat om je nuchtere glucose, je insuline, je HbA1c, je lipiden en je leverwaarden.
Die waarden reageren op visceraal vet, ook als je gewicht gelijk blijft. Hoe insulinegevoeligheid bij vrouwen met deze verschuiving samenhangt, lees je in insulineresistentie bij vrouwen.
Wil je die waarden in beeld brengen, dan meet het volledig metabool onderzoek ze in een keer. Niet om te zien waarom de weegschaal stilstaat, maar om te zien wat er binnenin verandert.
Thuisarts.nl en het Voedingscentrum zijn goede Nederlandse startpunten als je wilt nalezen wat de overgang wel en niet met je lichaam doet.
Wanneer dit artikel niet voor jou is
Afvallen is niet voor iedereen een gezond doel. Volg dit artikel niet als je een eetstoornis hebt of hebt gehad, zwanger bent of borstvoeding geeft, ondergewicht hebt, insuline gebruikt of een maagverkleining hebt gehad. Overleg dan eerst met je huisarts.
Merk je dat je denken over eten of je lichaam gaat overheersen? Praat met je huisarts of neem contact op met een hulplijn voor eetstoornissen. Dat is geen zwakte, dat is verstandig.
Je volgende stap
Kies deze week een ding. Zet twee krachttrainingen in je agenda, met telkens een oefening voor je benen, je rug en je bovenlichaam. Twee keer per week is genoeg om te beginnen, en krachttraining is het stuk dat de meeste vrouwen overslaan.
Laat daarnaast je metabole waarden meten, zodat je over zes maanden een echte vergelijking hebt in plaats van een gevoel.
En hang dat meetlint terug in de la. Je buik is geen karakterfout, het is biologie.
Auteur
