Afvallen met hormonen: wat oestrogeen wel en niet doet

Afvallen met hormonen werkt anders dan de advertenties je vertellen. Oestrogeen maakt je niet dikker, het verplaatst je vet. Tijdens de overgang groeit je buikvet van 1,21% naar 5,54% per jaar, en je visceraal vet met 6,24% per jaar (PMID 34061966). Je totale gewicht versnelt niet.

Het internet staat vol met poeders en pillen die "je hormonen in balans brengen" en zo je vet laten smelten. Dat is een lucratief verhaal. Het is alleen niet waar.

De eerlijke versie is minder spannend en veel bruikbaarder.

Wat oestrogeen wel doet: het verplaatst je vet

Als je oestrogeen daalt, verandert vooral je vetverdeling. Vet verhuist naar je buik en naar de ruimte tussen je organen. Je buikvet groeit van 1,21% per jaar vóór de overgang naar 5,54% per jaar tijdens de overgang. Je viscerale vet stond stil en stijgt daarna met 6,24% per jaar (PMID 34061966).

Tegelijk kantelt je spiermassa. Vóór de overgang kwam er nog licht wat bij, tijdens de overgang gaat er langzaam wat af (PMID 30843880).

Vet erbij, spier eraf. Op de weegschaal heffen die twee elkaar grotendeels op. Dat is precies waarom het getal nauwelijks beweegt terwijl je kleding anders zit.

En je totale gewicht? Dat stijgt in deze levensfase gestaag door, zonder versnelling op het moment van de overgang (PMID 30843880).

Karvonen-Gutierrez vatte het scherp samen (PMID 27417630). Je gewicht verandert door je kalenderleeftijd. Je lichaamssamenstelling en je vetverdeling veranderen door het ouder worden van je eierstokken.

Dat onderscheid is het hele verhaal. Waar dat vet precies heen gaat, lees je in dikke buik in de overgang.

Wat oestrogeen niet doet: je insulineresistent maken

Dit is de claim die overal wordt opgeblazen. De beste langlopende studie die we hebben, SWAN, volgde glucose, insuline, bloeddruk en CRP door de hele overgang heen. Die vier bleken allemaal het patroon van gewoon ouder worden te volgen, niet dat van de menopauze (PMID 20082925).

Wat wél een sprong maakte rond de menopauze: cholesterol, LDL en apoB. Die drie veranderen op een manier die je met leeftijd alleen niet verklaart.

Glucose en insuline dus niet.

Betekent dat dat je insulinegevoeligheid nooit verandert? Nee. Maar het effect loopt via de omweg van dat viscerale vet, niet via een directe hormonale schakelaar (PMID 34061966, PMID 33651741).

Dat verschil klinkt technisch en het is belangrijk. Er is geen hormoon dat je insuline rechtstreeks repareert. Er is wel een route waar je iets aan kunt doen: het vet zelf.

Hoe insulineresistentie er bij vrouwen echt uitziet, en welke waarden je dan meet, staat in insulineresistentie bij vrouwen.

De cortisolbuik bestaat niet

De "cortisolbuik" en de "uitgeputte bijnieren" zijn geen medische begrippen. Cadegiani deed een systematische review van 58 studies en noemde het resultaat precies zo: bijnieruitputting bestaat niet (PMID 27557747). Geen enkele endocrinologische beroepsvereniging erkent het. Toch is er een hele supplementenmarkt op gebouwd.

Wat is er dan wél gevonden? Woods zag dat cortisol bij sommige vrouwen stijgt in de late overgang (PMID 19322116). Dat is alles wat die studie laat zien.

Hij laat niet zien dat cortisol je buikvet aanstuurt. En hij onderbouwt geen enkele behandeling.

Er is geen enkele trial waarin een cortisolverlagend supplement of een adaptogeen het buikvet in de overgang vermindert.

Verkoopt iemand je een "cortisol support" formule voor je overgangsbuik, dan verkoopt hij je een verhaal.

En nee, je stofwisseling vertraagt niet

"Je verbranding zakt in als je in de overgang komt." Je hoort het overal en het is folklore. Er is geen degelijk bewijs dat de overgang zelf je stofwisseling afremt. Wat er verandert is je spiermassa en de plek waar je vet zit, niet een mysterieuze rem op je motor.

Dat is goed nieuws. Een probleem dat niet bestaat, hoef je ook niet op te lossen.

De claims naast het bewijs

Vijf verhalen kom je op elke supplementenpagina tegen. Hieronder staan ze naast wat het onderzoek er werkelijk over zegt. Eén ervan gaat over hormoontherapie, en die staat er precies omgekeerd op dan je verwacht.

Wat wel werkt is saai, en het werkt

Geen dieet wint van een ander dieet. In de DIETFITS-studie scheelden koolhydraatarm en vetarm na een jaar 0,7 kg, en dat was niet significant (PMID 29466592). Er was zelfs geen verband met hoeveel insuline je aanmaakt. Wat telt is of je het volhoudt.

Kies dus de vorm die bij jouw leven past. Niet de vorm die iemand op internet het hardst verdedigt.

Drie dingen doen wel iets meetbaars:

• Eiwit. Meer eiwit tijdens afvallen behoudt gemiddeld 0,43 kg meer vetvrije massa en kost 0,87 kg meer vet (PMID 23097268). Gecombineerd met training werd dat in één studie zelfs 1,2 kg spiermassa erbij en 4,8 kg vet eraf (PMID 26817506).
• Krachttraining. Bij postmenopauzale en oudere vrouwen ging krachttraining samen met meer vetvrije massa (PMID 33880736). Let op de kleine lettertjes: dit is een meta-analyse van observationele studies met bewijsgraad C. Het laat zien dat training spiermassa opbouwt. Het bewijst niet dat het spierverlies in de overgang voorkomt.
• Een rustig tempo. Een verlies van 0,5 tot 1,0% van je lichaamsgewicht per week is het tempo waarbij je spiermassa het beste meekomt (PMID 21558571).

Dat is de hele lijst. Er staat geen supplement op.

En hormoontherapie dan?

Kort gezegd: hormoontherapie maakt je niet dikker. In gepoolde data uit 107 gerandomiseerde trials daalde het buikvet juist met 6,8% (PMID 16918589). Toch slaan veel vrouwen een effectieve behandeling af uit angst voor de weegschaal. Die angst is niet terecht, en dat is zonde.

Het volledige plaatje, met alle kanttekeningen, staat in word je dikker van hormoontherapie.

Wat een bloedtest je wel en niet vertelt

Hier is de eerlijke versie. Een bloedtest vertelt je niet waarom de weegschaal stilstaat. Bij de meeste vrouwen komt je oestrogeen gewoon terug als passend bij je leeftijd. Je hormonen laten meten om je gewicht te verklaren is voor de meeste vrouwen geen zinvolle stap.

Dat is ook wat Thuisarts en de NHG-richtlijn aanhouden. De overgang stel je vast op je klachten en je cyclus. Niet op één hormoonwaarde.

Wat een metabool bloedonderzoek wél doet, is iets heel anders. Het laat zien wat die herverdeling van vet ondertussen met je gezondheid doet: je bloedsuiker, je vetten en je lever.

En dat is geen theorie. Visceraal vet stijgt met 8,2% per jaar rond je laatste menstruatie, en het loopt mee met verdikking van je halsslagader, los van je BMI (PMID 33651741). Bij 13,7% van de vrouwen ontstaat er een nieuw metabool syndroom rond die laatste menstruatie (PMID 18663170).

Dat is een echte reden om te kijken. Het is alleen een andere reden dan waarmee de meeste vrouwen binnenkomen.

Je test niet om te weten waarom je zwaarder bent. Je test om te weten wat de verhuizing van dat vet met je hart, je bloedsuiker en je lever doet.

Daar is het volledig metabool onderzoek voor bedoeld: je glucose, je lipidenprofiel en je leverwaarden in één keer, zodat je ze kunt volgen.

Wanneer dit artikel niet voor jou is

Afvallen is niet voor iedereen een gezond doel. Volg dit artikel niet als je een eetstoornis hebt of hebt gehad, zwanger bent of borstvoeding geeft, ondergewicht hebt, insuline gebruikt of een maagverkleining hebt gehad. Overleg dan eerst met je huisarts.

Merk je dat je denken over eten of je lichaam gaat overheersen? Praat met je huisarts of neem contact op met een hulplijn voor eetstoornissen. Dat is geen zwakte, dat is verstandig.

Wat je nu kunt doen

Begin niet met een hormoontest en niet met een supplement.

Kies deze week twee dingen: twee keer krachttraining, en bij elke maaltijd een eiwitbron. Houd dat acht weken vol en beoordeel het aan je kracht en je energie, niet aan het getal op de weegschaal.

Wil je weten wat de herverdeling van vet onder de motorkap doet, laat dan je glucose, je lipiden en je leverwaarden meten. Het bredere overzicht van wat wel en niet werkt vind je in afvallen in de overgang.